Nove tendencije – prvi pokušaj mapiranja primene digitalnih tehnologija u umetnosti u Hrvatskoj od 1968. do 1984.

U Zagrebu je 3. avgusta 1968. godine otvorena izložba kompjutera i vizualnih istraživanja, kao početak međunarodne manifestacije Tendencije 4 (1968–1969), gde su prvi put izloženi digitalni radovi hrvatskih umetnika. Među istaknutijim imenima našli su se Vladimir Bonačić, Vlatko Čerić i Vilko Žiljak, koji su po struci bili fizičari, Andrija Mutnjaković i Velimir Neidhardt – arhitekte koji su upotrebljavali digitalne tehnologije u arhitekturi i urbanizmu 1960-ih i 1970-ih, dok su Tomislav Mikulić i Miljenko Horvat među retkima koji su bili umetnički obrazovani.

Prvi umetnički digitalni radovi nastajali su, uglavnom, u institucijama, s obzirom na to da su tamo bili dostupni i prvi računari, pre nego što je krenula lična upotreba računara koji su, kasnije, bili dostupni i za ličnu upotrebu. Ovaj problem uvideli su organizatori Novih tendencija, pa je tadašnja nagrada za sekciju izložbe Kompjuteri i vizualna istraživanja 1969. godine, bila mogućnost da umetnici koriste kompjuter u Zagrebu kako bi stvorili umetničko delo, kao i organizacija i produkcija kreiranog rada. Tek od 1972. digitalna tehnologija je dostupna i široj javnosti u Multimedijskom centru Referalnog centra Sveučilišta u Zagrebu (MMC).

Kompjuterska umetnost – prva izložba računarske umetnosti u Srbiji

Kompjuterska umetnost je verovatno prva grupna izložba te vrste na ovim prostorima posle „Novih tendencija“, i otvorena je u maju 1991. godine u galeriji ULUS. Na izložbi su predstavljeni radovi nastali tokom osamdesetih godina i sve je postavljeno pomoću sopstvene opreme umetnika. Izložba je sadržala različite pristupe kompjuterskoj tehnologiji, koncerte kompjuterske muzike uživo i različite događaje sa autorima iz Slovenije i Srbije. Cilj je, po rečima umetnice Gordane Novaković koja je bila jedna od organizatorki izložbe, bio da računar bude predstavljen kao umetnički alat i medij. Ubrzo je osnovana i jugoslovenska Asocijacija umetnika elektronskih medija (AUEM), u čijem osnivanju je učestvovalo osamnaest umetnika. Nakon samo mesec dana, počeo je rat i raspad Jugoslavije i, samim tim, Asocijacija nikada nije zaživela. Većina osnivača AUEM su danas akademici među kojima su i dr Miško Šuvaković, profesor Čedomir Vasić i profesor Vladan Radovanović, koji su, kroz svoju umetničku praksu i teoriju, nastavili da doprinose oblasti kompjuterske umetnosti.

Miša Savić, Glas Anđela (1991)

Miša Savić, Glas anđela, audio-vizuelni rad iz oblasti kompjuterske grafike i zvučne sinteze, odnosno, sonifikacije, predstavljen na izložbi Kompjuterska umetnost u okviru stalne postavke. Kako se navodi u katalogu: „odnos između slike i zvuka ostvaren je prema načelu da boje na freskama odgovaraju muzičkim intervalima. Kao vizuelni predložak initialis korišćena je freska „Anđeo na grobu Hristovom“ („Beli Anđeo“).“

Kratka istorija elektronske umetnosti – simpozijum koji je 1998. okupio vodeće digitalne umetnike sa prostora Jugoslavije

Sa ciljem da se inicira osnivanje nacionalne kolekcije i arhive jugoslovenske novomedijske prakse, u junu 1998. godine u Kulturnom centru Rex u Beogradu, umetnici Miroslav Miša Savić i Gordana Novaković su organizovali simpozijum pod nazivom „Kratka istorija elektronske umetnosti“ koji je okupio vodeće digitalne umetnike sa ovih prostora. Na simpozijum su pozvani svi osnivači pomenute AUEM asocijacije sa ciljem da predstave svoje ranije, ali i trenutne radove. Prvi deo naslova simpozijuma ukazivao je na potrebu da se otpočne program istorijskog istraživanja u ovoj oblasti. Nažalost, usled ratnih sukoba koji ni tada nisu jenjavali, tadašnja situacija u Srbiji i regionu nije pružala uslove za dalji razvoj ove inicijative.

NET.ART- razvoj novog umetničkog pokreta 

net.art je umetnički pokret koji se razvio 1994. godine. Ono što je za njega karakteristično je da su umetnici koristili isključivo Internet kao medijum za stvaranje umetničkog rada i da je njegova produkcija jedino moguća putem Interneta. Neki od pinora ove umetničke prakse su kolektiv Jodi.org, Aleksej Šulgin, Olija Lijalina, Hit Bunting, Danijel Garsija Anduhar, Rejčel Bejker, ali među njima i slovenački umetnik Vuk Ćosić.

Vuk Ćosić Bang

Ćosić je posebnu pažnju posvetio mogućnostima ASCII koda (američki standardni kod za razmenu informacija) i pretvarao slike, filmove, pa čak i zvukove u ovaj računarski kod. Napravio je sopstveni softver za pretvaranje piksela iz nepokretnih i pokretnih slika u ASCII, eksperimentisao je i sa zvukom i pokretima kamere koji se transkribuju kroz ASCII. U svom radu neretko je kao inspiraciju koristio poznata dela pop kulture, kao što je Vorholova Kembelova supa, kao i cele scene iz filmova kao što su Hičkokov psiho i kultni porno film iz 1972. Duboko grlo koje je reinterpretirao kroz ASCII kod.

Vuk Ćosić Psychodada

Vuk Ćosić Raging Bull

Vuk Ćosić War in YU

Svoje projekte je razvijao i u okviru umetničke grupe ASCII Art Ensamble zajedno sa Valterom van der Krujzenom i Lukom Frelihom. Jedan od zajedničkih projekata ove grupe bila je serija video snimaka odabranih kultnih filmova predstavljenih u ASCII kodu, koji su nosili naziv ASCII History of Moving Images.

Ćosić danas živi u Ljubljani, gde je i dalje aktivan u istraživanju ukrštanja umetnosti i tehnologije. Suosnivač je Ljudmile, laboratorije za digitalne medije otvorenog pristupa koja ima za cilj da poveže umetnike i nevladine organizacije sa novim medijima i tehnologijom. Ljudmila, takođe, vodi platformu otvorenog koda za distribuciju besplatnog umetničkog i kulturnog sadržaja.

Rex – glavno uporište digitalnih umetnika tokom devedesetih

Kulturni centar Rex je tokom devedesetih godina bio važno uporište za različite kreativce. Bio je opremljen računarima, kojima su mogli da se služe svi posetioci potpuno besplatno bez ikakvih obaveza. Tako je započela digitalna era u ovom prostoru kroz koji su prošli različiti umetnici koji su počeli da svoja dela stvaraju uz pomoć računara.

Prvi radioničarski opus u okviru ovog prostora se zvao Demo scena. Iako tada imanje sajta još uvek nije bila razvijena praksa, Reks je imao svoj, gde je kačio radove i novosti sa ovog kursa. U oktobru 1998. godine otvorena je digitalna laboratorija u Rexu – Cyberex u okviru kog su postojali različiti programi među kojima su istaknutiji program Update i Cyber škola u okviru kojih su bili različiti kursevi i kraći seminari gde su polaznici učili kako se koriste određeni programi. U okviru Rex-a isticiala se i grupa Corrosion, koja se pretežno bavila audio i video sadržajem i držala različite radionice na tu temu i iz koje je kasnije proizišao kolektiv Kosmoplovci.

Mala i velika Cyber škola – mladi YU vizuelni umetnici su edukativni programi organizovani tokom 2000. kao dvonedeljni seminari za sticanje osnovnih znanja o računarima, Internetu i kreiranju web prezentacija za umetnike, art menadžere, studente Univerziteta umetnosti, članove različitih nevladinih organizacija i kraći seminari (3-5 dana) koji su onima koji poseduju osnovna znanja omogućavali dalje unapređivanje i aktivnije korišćenje i primenu novih medija (npr. Photoshop, Dreamweaver, HTML, REALaudio, Streaming media, Macromedia Flash, Linux). Ovi seminari imali su svoj nastavak u realizaciji konkretnog projekta grupe koja ih je pohađala.

Rex je 2000. godine izbačen iz prostora i zaplenjena je cela oprema i tokom te godine sve što se dešavalo je postojalo samo online. Naredne, 2001. godine, vratili su prostor i većinski deo opreme, a Rex je krenuo da radi kao kulturni centar.

Društveno politička dešavanja su u velikoj meri usmeravala pravac kretanja umetničkog stvarlaštva na prostorima bivše Jugoslavije, posebno tokom devedesetih godina, kada je došlo i do raspada bivše države. Ipak, nezanemarljivi su napori umetnika da se, uprkos aktuelnim dešavanjima i sukobima između država, istaknu u svojoj inovativnosti i nameri da isprate tehnološke tendenicije i pokažu da računar može biti korišćen i kao medij za kreiranje umetnosti. Kroz rad sa kompjuterima, umetnici su eksperimentisali sa algoritmima, kodiranjem i vizuelizacijom podataka, čime su stvarali novi  jedinstven pristup umetnosti, ali i nov način komunikacije sa publikom. Time su velikoj meri, utabali put za kasnije razumevanje računarske umetnosti i njeno dalje razvijanje.

New tendencies – the first attempt to map the application of digital technologies in art in Croatia from 1968 to 1984

On August 3, 1968, an exhibition of computers and visual research was opened in Zagreb, as the beginning of the international event Tendencies 4 (1968–1969), where digital works of Croatian artists were exhibited for the first time. Among the most prominent names were Vladimir Bonačić, Vlatko Čerić and Vilko Žiljak, who were physicists by profession, Andrija Mutnjaković and Velimir Neidhardt – architects who used digital technologies in architecture and urbanism in the 1960s and 1970s, while Tomislav Mikulić and Miljenko Horvat were among the few who were artistically educated.

The first digital artworks were created, mostly, in institutions, since the first computers were available there, before the personal use of computers began, when they became available at home. This problem was recognized by the organizers of New Tendencies, so the award for the Computers and Visual Research section of the exhibition in 1969 was the possibility for artists to use a computer in Zagreb to create a work of art, as well as the organization and production of the created work. It wasn’t until 1972 that digital technology became available to the general public in the Multimedia Center of the Referral Center of the University of Zagreb (MMC).

Computer Art – the first computer art exhibition in Serbia

Computer Art is probably the first group exhibition of its kind in the region after “New Tendencies”, and was opened in May 1991 at the ULUS Gallery. The exhibition presented works created during the 1980s and everything was set up using the artists’ own equipment. The exhibition featured different approaches to computer technology, live computer music concerts and various events with artists from Slovenia and Serbia. The goal, according to the artist Gordana Novaković, who was one of the organizers of the exhibition, was to present the computer as an artistic tool and medium. Soon the Yugoslav Association of Electronic Media Artists (AUEM) was founded, in which eighteen artists participated. After only a month, the war and breakup of Yugoslavia began and, therefore, the Association never really took off. Most of the founders of AUEM are academics today, including Dr. Miško Suvaković, Professor Čedomir Vasić and Professor Vladan Radovanović, who, through their artistic practice and theory, continued to contribute to the field of computer art.

Miša Savić, The Voice of an Angel (1991)

Miša Savić, The Voice of an Angel, an audio-visual work in the field of computer graphics and sound synthesis, that is, sonification, presented at the Computer Art exhibition as part of the permanent exhibition. As stated in the catalog: “the relationship between image and sound was realized according to the principle that the colors on the frescoes correspond to musical intervals.” The fresco “Angel at the Tomb of Christ” („Beli Anđeo“) was used as a visual template for the initialis.

NET. ART – the development of a new artistic movement

net.art is an art movement that developed in 1994. The distinctive characteristic of this movement was that artists exclusively used the Internet as a medium for creating artistic work and that its production was only possible via the Internet. Some of the pioneers of this artistic practice are the collective Jodi.org, Alexei Shulgin, Olia Lialina, Heath Bunting, Daniel Garcia Andujar, Rachel Baker, as well as the Slovenian artist Vuk Ćosić.

Vuk Ćosić Bang

Ćosić paid special attention to the possibilities of ASCII code (American Standard Code for Information Interchange) and converted images, movies and even sounds into this computer code. He created his own software to convert pixels from stationary and moving images into ASCII, experimenting with both sound and camera movements transcribed through ASCII. In his work, he often used famous pop culture works, such as Warhol’s Campbell Soup, as well as entire scenes from films such as Hitchcock’s Psycho and the cult porn film from 1972, Deep throat, that he reinterpreted through ASCII code.

Vuk Ćosić Psychodada

Vuk Ćosić Raging Bull

Vuk Ćosić War in YU

He also developed his projects within the ASCII Art Ensamble art group together with Walter van der Cruijsen and Luka Frelih. One of the group’s joint projects was a series of videos of selected cult films presented in the ASCII code, which were titled ASCII History of Moving Images.

Today, Ćosić lives in Ljubljana, where he is still active in exploring the intersection of art and technology. He co-founded Ljudmila, an open access digital media lab that aims to connect artists and NGOs with new media and technology. Ljudmila also runs an open source platform for the distribution of free artistic and cultural content.

Rex – the mainstay of digital artists during the 1990s

During the 1990s, the Rex cultural center was an important place for various creatives. It was equipped with computers, which could be used by all visitors completely free of charge without any obligation. Thus began the digital era in this space that saw various fledgling artists create their first works with the help of computers.

The first workshop opus in this space was dubbed the Demo scene. Although having a website was far from common at the time, Rex had its own, where they posted works and news from this course. In October 1998, a digital laboratory was opened in Rex – Cyberex, within which there were various programs, including the more prominent Update and Cyber School programs, which included various courses and short seminars where participants learned how to use certain programs. Within Rex, the group Corrosion stood out, which mainly dealt with audio and video content and held various workshops on the subject and from which the “Kosmoplovci” collective later emerged.

Little and Big Cyber School – Young YU Visual Artists were educational programs organized during the year 2000 as two-week seminars for acquiring basic knowledge of computers, the Internet and creating web presentations for artists, art managers, students of the University of Arts, members of various Non-governmental organizations, as well as short seminars (3-5 days) that enabled those who possess basic knowledge to further improve and actively use and apply new media (e.g. Photoshop, Dreamweaver, HTML, REALaudio, Streaming media, Macromedia Flash, Linux). These seminars had their continuation in the realization of a specific project of the group that attended them.

In 2000, Rex was evicted and all the equipment was confiscated. During that year, all the events existed only online. The following year, in 2001, they returned to the premises and recovered most of the equipment, and Rex started working as a cultural center.

Sociopolitical events largely directed artistic creation in the former Yugoslavia, especially during the 1990s, when the country collapsed. Despite the events at the time and conflicts between member states, the efforts of artists to stand out in their innovativeness and intention to follow technological tendencies and show that the computer can also be used as a medium for creating art are undeniable. By working with computers, artists experimented with algorithms, coding and visualization of data, thus creating a new, unique approach to art, but also a new way of communicating with the audience. In doing so, they paved the way for a later understanding of computer art and its further development.