Haljine visokog struka od svile i satena, uzani korseti i natapirana kosa ukrašena perjanicama i dijademama. Gledali smo Netflixovu romantičnu period dramu „Bridžerton”, gde se neprestano održavaju balovi i vodi večita borba za to ko će postati kraljičin miljenik. Međutim, radnja naše priče smeštena je u kraj istog veka, ali na drugom kraju Evrope, u drugoj imperiji, onoj sa carem Franjom Josifom na vlasti.
U večernjim časovima, u petak, 7. decembra 1888. godine, pančevačka društvena elita okupila se u Pančevačkoj, tj. Vajfertovoj pivari, na igranci, na poziv društva „Tarsaskor”. Ulaznica je koštala 50 krajcara, što je otprilike današnjih osam evra, a dame su bile zamoljene da obuku jednostavniju odeću. Moda sa kraja XIX veka bila je prilično drugačija od one iz Regentske ere u kojoj je Netflix-ova drama smeštena, kao i po onome što se konzumiralo. Na ovoj zabavi, održanoj u najstarijoj pivari u ovom delu Evrope – koja je ove godine proslavila 302. rođendan, što je ujedno i slogan ovogodišnjeg Beer Festa – prisutni su mogli da uživaju i u Vajfertovom pivu. Industrijska revolucija značajno je ubrzala proizvodnju piva, koje je tokom XIX i početka XX veka postalo sinonim za urbanost, bar u tadašnjem Pančevu. Pivo su uglavnom konzumirali pripadnici građanske klase, dok su stanovnici seoskih naselja pančevačke okoline, tadašnjoj Austro-Ugarskoj, uglavnom pili rakiju i vino, što je bio slučaj i sa stanovništvom preko Dunava, u Kraljevini Srbiji.
Pozivnica društva „Tarsaskor” iz 1888. godine (Izvor: Istorijski arhiv u Pančevu)
Pančevo kao austrougarski Trst: „krenviršle”, šoping i moda
Blizina Evrope, njene mode i hrane bila je tik preko Dunava i lako dostupna rečnim saobraćajem tadašnjim Beograđanima. Parobrodski saobraćaj na relaciji Pančevo-Zemun uveden je još 1844. godine, kada je parobrod Neptun isplovio iz pančevačkog pristaništa. Putovanje je omogućilo lakši odlazak u austrougarski Trst, sa dva dnevna polaska, što se kasnije intenziviralo u Kraljevini SHS.
Pančevo je, zbog blizine i dobre saobraćajne povezanosti, postalo omiljeno izletište Beograđana, koji su često dolazili u šoping, možda baš i u Kalmar radnju, kako bi kupili šešire poput onih koje je Rouz nosila na Titaniku. Predah od kupovine mogao se napraviti uz hladno Vajfertovo pivo. Pored šopinga, bilo je vremena za posete igrankama i maskenbalima koji su održavani u pivari. Beograđani bi se ukrcali na parobrod i iskrcali ispred pivare, koja se nalazi na obali Tamiša, a potom učestvovali na balovima. Aleksandar Deroko (1894-1988), arhitekta i umetnik, u svojoj knjizi A ondak je letijo jeroplan nad Beogradom opisuje Pančevo kao omiljeno izletište Beograđana, a Vajfertovu pivaru kao gurmansku stanicu sa specijalitetima banatske kuhinje. Navodi da je mesto bilo čuveno po „krenviršlama” ili hrenovkama, nalik onima sa Oktoberfesta ili crvenih PKB-ovih kioska, koje su se, naravno, služile uz pivo.
Žene sa šeširima ispred Kalmar radnje, Pančevo, početak XX veka (Izvor: Facebook stranica „Staro Pančevo i okolna sela”)
Prodavnica u Pančevu, 1912. godina (Izvor: Facebook stranica „Poseti Pančevo”).
Moda sa kraja XIX veka, Pančevo (Izvor: Facebook stranica „Poseti Pančevo”).
Red vožnje parobroda iz 1984. godine (Izvor: Facebook stranica „Staro Pančevo i okolna sela”).
Razglednica sa prikazom pristaništa u Pančevu (Izvor: Istorijski arhiv u Pančevu)
Balovi i igranke u Pančevačkoj pivari
Balovi tokom XVIII veka na prostoru Austro-Ugarske bili su rezervisani isključivo za pripadnike aristokratije, ali situacija se znatno menja krajem tog stoleća, što je isto vreme radnje Netflixove serije, kada balovi i igranke počinju da se organizuju i za zanatlije i građanstvo. Tako su se mogli održavati kućni, operski, dečiji balovi ili pak oni pod maskama. Tada se otvaraju i prve plesne sale, škole i dvorane. Kada je reč o području Vojvodine, pa i Pančeva, koje se nalazilo na teritoriji Austro-Ugarskog carstva, situacija je bila slična.
Nakon Prvog svetskog rata, Vajfertova pivara nije prestala sa radom, a balovi, igranke i zabave su se i dalje održavali u njoj, o čemu svedoče brojni primeri fotografija, arhivske građe, kao i originalne pozivnice koje se ponekad mogu pronaći na sajtovima za prodaju stvari (Kupindo ili Limundo). Organizatori balova i igranki bila su različita društva iz Pančeva, poput društva „Trasaskor” i omladinskog društva „Dar-mar” koje je bilo naročito aktivno tokom dvadesetih godina XX veka. Oni su često organizovali čajanke, igranke i maskenbale u sali Vajfertove pivare. Između ostalog, poznato je da je ovo društvo 1919. godine priredilo čajanku s igrankom i izborom za Mis Pančeva. Nešto kasnije, na istom mestu, na poziv pecaroškog kluba „Tamiš” organizovana je i igranka. Članovi kluba i gosti ovog događaja imali su priliku da uživaju ne samo u ambijentu i zabavi, već i u ribljim specijalitetima koji su se te večeri služili.
Enterijer kafane u Vajfertovoj pivari (Izvor: Istorijski arhiv u Pančevu).
Makenbal u Pančevu, 1929. godina (Izvor: Facebook stranica „Staro Pančevo i okolna sela”)
O zabavama u pivari svedoči i jedna pozivnica koja je trenutno na prodaji na Limundu, a koja je adresirana na Svetozara Markovića. Ovaj maskenbal organizovali su Pančevačka Trgovačka Omladina i Sportski klub „Jedinstvo” 10. februara 1934. godine u svečanoj sali Pivare, prilikom čega su džez muziku izvodili članovi ovih udruženja. Na ovom događaju, kako svedoče pozivnice, ali i ulaznice, održavalo se i takmičenje najlepših maski gde su četiri pobednika nagrađivana „skupocenim nagradama”.
Ne znamo da li se tog februara 1934. godine Svetozar odazvao pozivu, plesao uz muziku i okrepljivao Vajfertovim pivom, ali na osnovu porodičnih priča, fotografija i arhivske građe, znamo da su igranke i proslave Nove godine nastavile da se organizuju.
Doček Nove godine u Pivari 1950. godine (Izvor: Facebook stranica „Staro Pančevo i okolna sela”).
Pivara je danas zatvorena, a preti joj stalna opasnost od urušavanja. Od vremena kada su se u njenim prostorijama organizovale ove „gala” večeri i kada se proizvodilo pivo, ostale su samo pozivnice, porodične fotografije i poneki plakat i krigla. Nekadašnji simbol društvenog života u Pančevu, urbano i građansko središte, mesto gde su balovi i igranke donosili duh Evrope, gde su Beograđani dolazili da jedu hrenovke, danas je prepušteno propadanju, obraslo mahovinom, rastinjem i zahvaćeno vlagom.
Izgled pivare tokom 2022. godine (Izvor: Fondacija Neozoik).
Izgled pivare tokom 2024. godine (Izvor: Fondacija Neozoik).
Ipak, sa ovako bogatim kulturnim i društvenim CV-jem, Vajfertova pivara poseduje potencijal za obnovu i revitalizaciju, po uzoru na pivare širom Evrope, poput Fábrica da Cerveja u Faru, koja je sada umetnički centar, ili Pfefferberg pivare u Berlinu, koja je postala mikropivara i kulturni centar sa pozorištem, umetničkom galerijom i hostelom. Bez Vajfertove pivare, ovog leta ne bi bilo proslave 302. godine pivarstva u Srbiji uz ispijanje različitih vrsta piva.
Imajući navedeno u vidu, da li biste i vi došli na bal u Vajfertovu pivaru?
Autorka teksta: Jovana Petrović
0 Comments