Još 1974. godine, socijalistička Jugoslavija je upisala u svoj Ustav pravo na abortus, odredbu koju su potom preuzele države naslednice Federacije. Nažalost, ovaj presedan je danas u velikoj meri zanemaren, kako u inostranstvu, tako i u našem regionu.
„Istorijski potez”, „primer koji bi trebalo slediti”… Francuska je nekoliko dana bila u centru medijske pažnje širom sveta zahvaljujuci istorijskom i eksplicitnom upisu prava na abortus u francuski ustav. Ova univerzalna poruka je obišla planetu, a naslovi međunarodne štampe su jednoglasni: Francuska je prva država u svetu koja je ovo pravo uključila u Ustav. Ali da li je ovo zaista tačno?
Pa… baš i nije. Jugoslavija je pre 50 godina uvela ovo pravo u svoj Ustav iz 1974. godine, proglašavajući da su žene jedine odgovorne za svoje telo (što zvuči prilično jednostavno, a i logično). Godinu dana, dakle, pre nego što je abortus legalizovan 1975. godine u Francuskoj po takozvanom zakonu „Veil”, prema čuvenoj političarki, sudiji, aktivistkinji i prvoj ženi predsednici Evropskog parlamenta Simon Veil, koja se sedamdesetih godina borila za to pravo u Francuskoj.
Kratki istorijski rezime: Tokom 1950-ih i 1960-ih, Jugoslavija je legalizovala abortus i postepeno olakšavala uslove pristupa ovoj intervenciji. Onda je Ustav iz 1974. konačno garantovao ženama „pravo da slobodno odlučuju o rođenju svoje dece“, pri čemu je ovo pravo ograničeno „samo iz razloga zdravstvene zaštite“ (čl. 191). Nakon raspada Jugoslavije, većina država je zadržala ovo pravo u Ustavu, u skoro originalnom obliku. To važi za Srbiju, Bosnu i Hercegovinu, Sloveniju i Severnu Makedoniju. Hrvatska, većinski katolička, je restriktivnija po tom pitanju. Iako je zadržala zakon koji se odnosi na slobodu raspolaganja svojim telom, uklonila je to pravo iz Ustava.
Ustav iz 1974. je definitivno garantovao ženama „pravo da slobodno odlučuju o rođenju svoje dece“
Sve do kraja 1990-ih, abortus se obavljao efikasno, vrlo diskretno i po relativno niskoj ceni na celoj teritoriji bivše Jugoslavije. Ali kakva je situacija danas, u društvima u kojima ponovo jačaju konzervativne i patrijarhalne vrednosti i gde crkva igra sve važniju ulogu? Odgovor varira u zavisnosti od zemalja koje se posmatraju. Dok bi bilo teže dovesti u pitanje ovo pravo u Srbiji, BiH ili Sloveniji, države kao što su Hrvatska ili Severna Makedonija su postavile ženama svakakve prepreke na putu ka abortusu.
U Hrvatskoj je to posebno komplikovana priča. Prema feminističkom kolektivu fAKTIV, sa sedištem u Zagrebu, više od polovine doktora u zemlji kategorički odbija da izvede tu operaciju, pozivajući se na prigovor savesti, koji im omogućava da odbiju abortus zbog svojih verskih uverenja. Visoka cena operacije, nedostatak medicinskih rešenja i stigmatizacija predstavljaju dodatne prepreke za žene koje su često prinuđene da odlaze u Sloveniju, Srbiju, pa čak i BiH. Danas je broj abortusa u Hrvatskoj najniži u Evropi, nakon Poljske koja je 2020. godine zabranila abortus.
U Srbiji, trenutni problem nije toliko dovođenje u pitanje prava na abortus, smatra Autonomni ženski front u okviru opozicione stranke Zeleno-levi front. Za Nataliju Simović, koordinatorku grupe i dosadašnju odbornicu u Skupštini grada Beograda, pre bi trebalo da se fokusiramo na pitanje ginekološko-akušerskog nasilja, koje mnoge žene doživljavaju, kao što smo mogli da vidimo kroz primere koji su potresli zemlju poslednjih meseci. Ipak, ona ostaje uverena da snažna solidarnost među ženama, nasleđena iz istorije AFŽ i drugih feminističkih borbi prošlih decenija postoji. U tom kontekstu, radikalno preispitivanje prava na abortus ne bi ostalo nezapaženo.
Inicijativa Sve su to Vještice, koja prenosi jugoslovensko feminističko nasleđe putem umetničke i akademske saradnje i kreirajući sadržaj na društvenim mrežama (sa osvežavajućom dozom humora), uspešno plasira ovo pitanje kao temu za razgovor među mladim generacijama iz različitih zemalja.
Nasleđe koje treba braniti
U vezi sa pomenutom vesti iz Francuske od 4. marta, feministički kolektiv fAKTIV smatra da ovaj slučaj ukazuje na odnos zapadnih zemalja prema ostatku sveta:
„Pionirska, progresivna i zapravo prilično jasna inicijativa Jugoslavije je minimalizovana, jer se pripisuje zemlji koja više ne postoji, zanemarujući činjenicu da su neke zemlje bivše Jugoslavije zadržale pravo na abortus u svojim trenutnim ustavima“. Možda još više iznenađuje to što je vrlo malo regionalnih medija dovelo u pitanje ovu globalnu vest, a gotovo svi su jednoglasno čestitali Francuskoj na istorijskoj pobedi i „pionirskiom pokretu”, kako piše na naslovnim stranama Politike, Danasa ili Radija Slobodna Evropa.
Istorijski revizionizam, posebno povezan sa borbom dela stanovništva čija su prava konstantno sabijana, nikome ne ide u korist. Osim što još jednom dokazuje pretencioznost zapadnog sveta koji želi da se postavi kao prvi (i jedini) branilac univerzalnih prava – iako nam nedavna dešavanja pokazuju sasvim suprotno – ovaj pristup oduzima legitimitet skoro vek dugoj feminističkoj i antifašističkoj borbi koju je na našim
prostorima pokrenulo više od dva miliona žena za vreme Drugog svetskog rata. Ne radi se o glorifikovanju prošlosti, već o tome da feminističke pobede budu urezane u univerzalno, kolektivno pamćenje kako bi se izbegle buduće mere koje bi vodile ukidanju sloboda. Ostaje nam samo da se osvrnemo na Sjedinjene Države, Poljsku, pa i Hrvatsku u manjoj meri, da bismo videli kako je lako obrisati jednim pokretom ruke prava koja su postojala pre pola veka.
„Istorija ženskih borbi u Jugoslaviji nas uči istrajnosti, principima političkog organizovanja, solidarnosti i tome kako da radimo sa onima koji ne razumeju vrednosti koje branimo“
Hrvatice iz fAKTIV-a, Srpkinje iz Autonomnog ženskog fronta i Bosanke iz inicijative Sve su to vještice slažu se da su lekcije iz istorije i dalje aktuelne, te da je utoliko još važnije iskoristiti znanje o prošlim feminističkim borbama kako bi se unapredila današnja situacija. „Istorija ženskih borbi u Jugoslaviji nas uči istrajnosti, principima političkog organizovanja, solidarnosti i tome kako da radimo sa onima koji ne razumeju vrednosti koje branimo“, podseća fAKTIV. Francuska se ubraja među pionire, i svakako ide korak dalje u formulaciji slobode prava na abortus na eksplicitan način. Svi možemo biti ponosni na to, ali borba još uvek nije gotova.
Autorka teksta: Tara Mirković
Mimovi: Sve su to Vještice
0 Comments