Književna organizacija ARGH objavila je studiju GLAS, EHO Srpska literatura u prevodu (2015-2020): Statistike, komentari, preporuke, koju je uredila Ana Marija Grbić, a autorski istraživački tim čine Dejan Aleksić, Alen Bešić, Ana Gvozdenović, Ivana Hrenko i Milena Radić. Studija je nastala sa ciljem sagledavanja obima i kvaliteta prevedene literature sa srpskog na evropske jezike, kao i recepcije srpske književnosti u zemljama Evrope u petogodišnjem periodu.
Istraživački tim naglašava da je, iako je period na koji se istraživanje odnosi relativno kratak, moguće steći jasnu predstavu o obimu prisustva i vrednosnom statusu srpske literature u kulturnom ambijentu evropskih zemalja, te da rezultati istraživanja mogu ponuditi odgovore na pitanja koliko je srpska književnost vidljiva evropskim čitalačkim krugovima, kakvi su prevodilački trendovi, vide li se obrisi kulturne politike u toj oblasti, kako prevedena srpska književnost doprinosi formiranju opšte slike o srpskoj kulturi u inostranstvu.
Studija Glas, eho sastoji se iz pet delova od kojih se centralni odnose na predstavljanje rezultata, kao i ukazivanja na kontekst prevodilačkih praksi, ključne uloge prevodilaca, te pitanja recepcije i prisustva srpskih autora na međunarodnoj književnoj sceni. Zaključni deo ove studije usmeren je na preporuke, izradu skica i strategija i može biti koristan donosiocima odluka i kreatorima kulturne politike, sa naglaskom na zvanične instance koje se bave oblikovanjem i usmeravanjem prevodilačkih tokova.
Čini se posebno važnim istaći činjenicu da članovi istraživačkog autorskog tima svojim profesionalnim angažovanjima potvrđuju aktivno učešće na lokalnoj književnoj sceni, njeno poznavanje, te suštinske probleme sa kojima se suočavaju književnici i prevodioci u našoj zemlji. Njihovo istraživanje obuhvatilo je prevode i recepciju književnih dela sa srpskog jezika na 27 evropskih jezika, u 30 država, u petogodišnjem periodu.
Pogledom na istorijat prisustva srpske literature u evropskim jezicima, ukazuju autori, otkriva se skromnost i nesistematičnost. Prva internacionalna vidljivost sprske književnosti vezuju se za period romantizma, što je moguće objasniti ukazivanjem na načela poetoloških programa koji su se u velikoj meri oslanjali na folkloristiku egzotičnih, prosvetiteljskoj Evropi, nedovoljno poznatih kultura. Takav koncept interesovanja za srpsku, ali i sve druge balkanske nacionalne književnosti, postaje konstanta tokom 19. veka i u određenim vidovima traje do danas.
Posle Drugog svetskog rata, novonastala socijalistička država, uviđajući značaj književnosti i kulture, preuzima ulogu svojevrsnog književnog agenta, te se prevodilačka misija poverava najvišim instancama i ustanovama kulture. Pedesetih godina su se pojavljivali prevodi srpskih autora iz epohe realizma i moderne (Lazarević, Kočić, Ćorović, Stanković), a evropskim čitalačkim krugovima su se ubrzo pridružili Selimović, Davičo, i Nobelovac Ivo Andrić, čija su dela posle uručenja Nobelove nagrade prevedena na više od 50 jezika. U ovom periodu izvaja se interesovanje za prevode klasika srpske i jugoslovenske književnosti poput Milorada Pavića, Borislava Pekića i Danila Kiša, kao i pesnika Vaska Pope.
Posle raspada SFRJ, ističu istraživači, ideja jugoslovenske književnosti postaje obesmišljena, a u tom periodu izrazito prevođeni postaju Tišma, Albahari i Ćosić, pod statusnim obeležjem postjugoslovenski pisci. Inostranu afirmaciju početkom 21. veka dobijaju Dragan Velikić i Goran Petrović.
U 21. veku ističu se knjige Vladimira Arsenijeviča U potpalublju, kao i Tesla: Potret među maskama Vladimira Pištala, koje su prevedene na 20, odnosno, 14 svetskih jezika. Značajnu ulogu, u novom milenijumu, umesto državnih institucija kulture preuzima NIN-ova nagrada za književnost, koja se dodeljuje od 1954. godine. Važno je pomenuti i brojne književne manifestacije, od kojih se izdvaja Međunarodni sajam knjiga u Beogradu. Ministarstvo kulture je 2011. godine počelo sa raspisivanjem godišnjeg konkursa za prevođenje i objavljivanje reprezentativnih dela srpske književnosti u inostranstvu, što, kako se navodi u studiji Glas, eho, jeste podsticajna praksa za domaće izdavače i pisce.
Roman je žanr koji najviše privlači pažnju izdavača, posle čega sledi poezija i književnost za decu. Dela srpskih autora najviše su prevođena na makedonski, engleski, ruski, nemački i italijanski jezik u periodu od 2015. do 2020. godine. Autori istraživanja podsećaju na slabu recepciju prevoda književnih dela na engleski jezik iz tzv. malih jezika, zbog stotina hiljada knjiga koje se godišnje objave na ovom internacionalnom jeziku u UK i SAD. Lista naslova srpskih autora koji su u petogodišnjem periodu obuhvaćeni upućuju na ponovno najčešće objavljivanje klasika – Andrića, Kiša, Pavića, ali i na savremene autore poput Albaharija, Živkovića, Basare, Velikića i drugih.
Odvojena tema istraživačkog projekta, kojoj je posvećena posebna pažnja, jesu načini finansiranja prevođenja. Autori studije navode da, ukoliko se izuzmu dela tradicionalno prisutnih čuvenih srpskih pisaca (poput već navedenih Andrića, Pavića ili Selimovića) koja stranim izdavačima mogu donekle da budu isplativ izdavački projekat, knjige savremenih autora je gotovo nezamislivo objaviti bez nekog vida podrške, te da se većina srpskih proznih pisaca, osim u slučajevima solidne književne popularnosti kakvu, recimo, Goran Petrović ima u Rusiji ili Dragan Velikić u Nemačkoj, oslanjaju se na različite ustanove, institucije i fondove.
Ključnu figuru u procesu prevođenja čini, naravno, prevodilac. U slučajevima prevoda sa malih jezika, prevodilac često zauzima ulogu literarnog agenta, selektora književnih dela i promotera, te se u studiji Glas, eho navodi da se zato može nazvati i kulturnim misionarom. Prevodilački posao je najvažniji, iako neretko ima status nevidljivog, kako u statusnom, tako i u finansijskom smislu, pa se čini da je jedan od ciljeva ovog projekta i studije dodatno ukazivanje na značaj napora prevodioca, koji su neretko proizilaze iz čistog entuzijazma i ljubavi prema književnosti.
Zaključak studije Glas, eho, mogao bi biti da je srpska literatura u prevodu izložena borbi za vidljivost i prisustvo u prostoru većih kultura, te da je potrebno ulagati u sistem promocije i plasmana, što se ne može postići bez dobro osmišljene strategije koju bi realizovali kvalifikovani multidisciplinarni timovi.
Zato, na samom kraju studije Glas eho postoji niz smernica i preporuka i skica za strategiju među kojima se navode osnivanje nacionalne agencije, instituta ili centra za knjigu, sa jasnom strategijom i ciljevima, usmerenim ka prevođenju i promociji domaće književnosti u inostranstvu, rezidencijalni programi za prevodioce, praksa održavanja konferencija za književne agente u sklopu programa Sajma knjiga u Beogradu i drugim gradovima, jasnije profilisanje rada kulturnih centara u inostranstvu i snažnije i sistematičnije usmeravanje ka promociji srpske književnosti, kao i konstituisanje nagrade za najbolji prevod sa srpskog jezika.
Studiju Glas, eho možete u celosti pročitati na sajtu književne organizacije ARGH.
0 Comments