S druge strane, na našim prostorima razvijali su se programi, ali i igre, koje su koristile osnovni jezik – bejzik. Iako je ovo ime zapravo skraćenica, ona asocira na primarnu namenu jezika: naime, bejzik je predstavljao osnovu za sve one koji su želeli da naprave prve korake u programiranju i kasnije lakše savladavaju složenije kompjutere.

BASIC programski jezik

Kako to slikovito objašnjava Dejan Ristanović, čitav proces se odvijao preko magnetofonskih traka: „Ako je stavite u kasetofon i počnete da je slušate, čućete veoma neprijatan zvuk koji je, na prvi pogled, samo ravnomerno zujanje. Taj zvuk je vašem računaru sasvim familijaran: dovoljno je da pomoću posebnog kabla povežete računar sa kasetofonom i otkucate jednu reč, pa će kompjuter početi strpljivo preslušavanje kasete. Posle nekoliko minuta, na ekranu će se ponovo pojaviti neka poruka koja označava da je tekst pročitan i shvaćen. Zatim ćete otkucati još jednu reč i računar će početi da radi ono što je bilo upisano na kaseti. Tada će započeti partija šaha, neka nova video-igra, računar će vam postaviti neki matematički problem ili će, jednostavno, na ekranu započeti neka vrsta crtanog filma.”

Pored bejzika, korišćen je i mašinski jezik, ali je bejzik pružao mogućnost razumevanja i analiziranja, što je, takođe, predstavljalo jedan vid zabave.

Kreator Galaksije, Voja Antonić, i sam je osmislio mnoštvo igara za ovaj računar, među kojima je i Zamak – po grafičkom rešenju vrlo sličan zmijici na mobilnim telefonima. Cilj igre bio je sakupiti ključeve kroz lavirint, a izbegavati zmije.

U Sloveniji je, pak, nastala jedna od prvih upečatljivih igara za ZX Spectrum – Kontrabant. Izdavač je bio omladinski Radio Študent, a jedan od tvoraca Žiga Turk, kasnije slovenački ministar. Cilj ove tekstualne avanture, predstavljene na sajmu knjiga u Beogradu, bio je da se sastavi računar. U Kontrabantu 2, cilj je bio pronaći vrata za 2000. godinu.

Žiga Turk

Uprkos činjenici da je za jednu domaću igru moglo da se kupi nekoliko piratskih kaseta, one su ipak dostigle veliku popularnost. Među 15-ak naslova koje je Suzy Soft izdala, posebno su se istakli Ali Baba iz 1985. godine – koja je podsećala na Pekmena, a Pekmen je, izgleda, poslužio kao osnova za igru Cvećar koju je 1987. godine distribuirala ista izdavačka kuća. Cilj je, pogađate, bio zasaditi cveće, dok vas u tome ometa ekipa huligana. Pogotovo je, u vreme izlaska Ali Babe, bio pozitivan stav prema toj igri koji je proizlazio iz činjenice da je Mario Mandić, njen tvorac iz Osijeka, bio dobitnik nagrade Moj mikro dodeljene u sklopu takmičenja domaćih informatičkih časopisa.

Igra Na Balkanu Ništa Novo (1989), u kojoj je cilj bio spasavanje Dojranskog jezera, bavila se aktuelnim političkim događajima u Jugoslaviji 1988. godine i kao likove je imala kako stvarne osobe iz tog perioda (Fikret Abdić, Janez Janša, Slobodan Milošević, Đorđe Balašević), tako i likove iz tada aktuelne popularne kulture (Đekna) i lokalna mitska bića (vile iz Neuma).

Jasno je, dakle, da su postojale igre pisane isključivo za domaće tržište, koje su bile na slovenačkom i srpsko-hrvatskom jeziku, ali postojale su i one koje su otkupljivali strani izdavači, od kojih su samo neki Coyote Software, Visions Software Factory i Imagine.

Institut u Vinči

Važan element u razvoju nauke u Srbiji kao i na prostoru tadašnje Jugoslavije bilo je osnivanje Instituta u Vinči, kog je 1948. godine osnovao profesor Pavle Savić. Zahvaljujući njegovoj velikoj ulozi u stvaranju ideje o tome da se napravi veliki naučni centar na prostoru tadašnje SFRJ, godine 1956. u junu mesecu, počeo je sa radom Institut za nuklearne nauke „Vinča“. Ovaj naučno-istraživački centar prvenstveno se fokusirao na istraživanje najsavremenijih tema u prirodnim naukama: fizici, hemiji i biologiji. Pored toga, u Vinči je postojala i laboratorija za matematiku i numeričke mašine koja je tada okupljala veliki broj naučnika i inženjera i koja je bila presudna za stvaranje prvog jugoslovenskog računara i početak razvoja IT industrije na našim prostorima.

Profesor Pavle Savić

U sklopu Instituta u Vinči, pod rukovodstvom akademika Dušana Mitrovića i Rajka Tomovića, na proizvodnji prvog računara radila je velika grupa istraživača i naučnika, otprilike oko sedamdesetoro ljudi. Proizvodnja je trajala pune četiri godine, počevši od 1956. do 1960. godine kada se nastaje prvi jugoslovenski računar, čuveni CER 10. Pored mnogo inženjera, specijalista i tehničara jedan od vodećih naučnika pri izradi ovog računara bio je prof. dr Tihomir Aleksić. Računar je između ostalog i nazvan po planini Cer u čijem podnožju je odrastao Aleksić, a sam naziv se takođe uklopio i sa skraćenicom koja predstvalja Cifarski Elektronski Računar, kakav je CER i bio.

Izrada računara šezdesetih godina bila je veoma skupa i zahtevna, te su u prvih deset godina samo četiri države u Evropi napravile svoje računare, to su bile: Engleska, Nemačka, Francuska, Rusija, a uz njih i Jugoslavija. Ovo je bio veliki napredak za tadašnju Jugoslaviju koja je znanjem, ali i velikim ulaganjem u nauku mogla da parira ostalim evropskim zemljama i po pitanju razvoja tehnologije.

Nakon prve uspešne serije CER 10 računara u Jugoslaviji se nastavilo sa proizvodnjom računara. Pored prvog modela CER 10, najviše uspeha imao je računar CER 22 koji se upotrebljavao u Računskom centru beogradske banke, Beograskom vodovodu, Jugopetrolu…

Sredinom šezdesetih godina proizvodnja računara i dalje je finansijski jako veliki poduhvat jer se pored novca za proizvodnju računara, izdvajala i velika suma novca za otvaranje fabrika u kojima su se računari proizvodili. Siromašnije zemlje odustajala su od te trke, ali prepreke tog tipa nije bilo za Jugoslaviju.

Institut „Mihajlo Pupin“

U Institutu u Vinči laboratorija za matematiku i numeričke mašine je zajedno sa Institutom za radio tehniku formirala Institut „Mihajlo Pupin“. Svi naučnici koji su radili u Vinči, nastavili su da rade u Pupinu, institutu čija je osnovna karakteristika bila naučno istraživački rad i razvoj. Kasnije već ’70 godina u Institutu Pupin krenulo je sa ozbiljnijim razvojem uređaja iz kog je nastala čitava familija uređaja – softvera i hardvera koji su i danas primenjivi. Pupin je razvijao i niz uređaja za upravljanje transportom, proizvodnjom i distribucijom električne energije, gradski zavod za statitsiku i informatiku koristio je račnare proizvedene u Pupinu koji su služili za obradu podataka, vođenje registra ulica, poreskih i vojnih obveznika.

Tehnički fakulteti kao prostori razvoja informatike u Jugoslaviji

Uporedo sa razvojem računara u prvom Institutu u Vinči, a kasnije u Pupinu, univerziteti su počeli da uvode računarske predmete i tako rade na obrazovanju stanovništva u ovoj, tada novoj, oblasti. Već 1961. godine su na postdiplomskim studijama na Elektrotehničkom fakultetu u Beogradu uvedeni predmeti iz računara. Ubrzo pored ETF-a, Prirodno- matematički i Građevinski fakultet uvode predmete u vezi sa računarstvom. Prva katedra na ETF-u u Beogradu je osnovana 1970. godine i na njoj je tada radilo svega tri profesora, jer je i sama oblast izučavanja tek bila u razvoju. Jugoslavija je bila među prvima koja je ubrzo nakon fakulteta uvela računarske predmete u srednje škole, već 1972/73. Matematička gimnazija je bila jedina srednja škola u tadašnjoj SFRJ koja je imala svoj računar, na njemu je mogao da radi samo jedan korisnik, ipak bio je od velike pomoći za praktične vežbe i od presudnog značaja za dalji razvoj i obuku mladih u ovoj oblasti.

Na Matematičkom fakultetu 1977. godine uveden je novi smer, nazvan E smer. Ulazak računarskih predmeta na univerzitete i u srednje škole dosta je uticao i doprineo razvoju IT sektora na prostoru SFRJ.

Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih uočava se primetan napredak na polju IT industrije na prostoru bivše Jugoslavije. Paralelno sa dešavanjima u Srbiji i u ostalim zemljama federacije razvijaju se i otvaraju nova mesta koja takođe proizvode sopstvene računare.

Iskra Delta

Sedamdesetih godina državna kompanija Elektrotehna imala je svoj sektor za prodavanje kompjutera, međutim on kasnije prerasta u specijalizovanu kompjutersku kompaniju Delta. Ipak, već nakon godinu dana rada Delta se izdvaja iz Elektrotehne i počinje da sarađuje sa firmom Iskra te zajedno prave kompaniju Iskra Delta. Ova slovenačka kompanija se veoma brzo razvijala, imala je svoje prodajne i servisne centre širom Jugoslavije, a ostaće posebno zapamćena po proizvodnji računara Delta 800. Nažalost, zbog kašnjenja sa mikrokompjuterskom tehnologijom i usled mogućnosti slobodnog uvoza na teritoriji Jugoslavije, 1988. godine dolazi do kolapsa Iskre Delte. Firma je otišla u stečaj 5. februara 1990. godine, a postupak je okončan tek nakon 31 godinu, u februaru 2021. godine.

Članak o Iskra Delta računaru u časopisu Delo, Ljubljanski dnevni list

Institut „Ivo Lola Ribar“

Mnogo pre Iskre Delte, tačnije 1963. godine na teritoriji SFRJ osnovan je još jedan institut pod nazivom Ivo Lola Ribar koji već tokom sedamdesetih godina postaje jedan od vodećih tehnoloških instituta u tadašnjoj Jugoslaviji. Ipak, Lola nije imao puno udela u proizvodnji računara sve do 1985. kada je došlo do integracije Instituta za alatne mašine i alate (IAMA) i Instituta za nove tehnologije fabrike Ivo Lola Ribar (ILR) koji je proizvodio mašine, robote, metaluršku i drugu opremu. Ekipa sa Instituta Lola u to vreme radila je na razvoju hardvera za industrijske kontrolere koji su ugrađivani u mašine koje je Lola tada uspešno izvozila. To stečeno znanje primenili su na projekat malog računara Lola 8, čiji je hardver osmislio Radovan Novaković, dok je softver napisala Nela Radovanović. Računar Lola 8  nastao je 1982. godine, a u Institutu je nastavljeni sa razvojem i u ovoj oblasti te se nedugo zatim pojavio i računar Lola 8a.

Društvo za informatiku Srbije

Pored zvaničnog razvoja koji se dešavao na institutima ili u firmama širom Jugoslavije dolazilo je i do osnivanja posebnih specijalizovanih udruženje za oblast Informacionih tehnologija i računarstva. Jedno takvo udruženje formirano je 28. juna 1973. godine, u Beogradu na Elektrotehničkom fakultetu, kad je na osnivačkoj skupštini osnovano Društvo za informatiku Srbije (DIS). Cilj udruženja bilo je okupljanje profesionalaca iz oblasti Informaciono komunikacionih tehnologija i njihovo aktivno učešće u razvoju informatičkog društva.

Prof. dr Tihomir Aleksić jedan od idejnih tvoraca prvog računara CER 10 imenovan je za prvog predsednika Inicijativnog odbora za osnivanje Društva, koje i dalje postoji i okuplja se u cilju rada na inovativnim rešenjima u ovoj oblasti.

Razvoj računara u Hrvatskoj

Kako je razvoj u Jugoslaviji uspešno tekao već gotovo dve decenije, pored centara u Srbiji i ostale članice federacije imale su svoju proizvodnju računara. Osamdesetih godina Hrvatska na tržište izbacuje nekoliko modela računara. Firma PEL iz Varaždina 1981. godine proizvodi kućni računar Galeb koji je konsturisao Miroslav Kocjan. Galeb je napravljen u nešto više od dvesta primeraka, ali je njegova cena bila prilično velika, te je ubrzo nakon Galeba, Miroslav Kocjan počeo da radi na razvoju računara koje će biti napredniji od Galeba, sa manje komponenti, jednostavniji za proizvodnju, sa boljim grafičkim performansama i prihvatljivom cenom. Radni naziv novog projekta bio je YU102, a već 1984. godine nastaje i na tržištu se pojavljuje računar pod nazivom Orao.

Pored firme PEL iz Varaždina, u trku za izradu novog računara uključuje se i firma Ivasim iz Ivanić grada čiji je primarni cilj zapravo bila proizvodnja hemijskih proizvoda koji su se koristili u naftnoj industriji. Međutim, početkom osamdesetih firma Ivasim se razvija i dobija svoj ogranak, firmu za proizvodnju i razvoj personalnih računara, pod nazivom Ivel. U saradnji sa stručnjacima iz amerike koji su tada radili za firmu Apple nastaje školski računar Ivel Ultra iliti Impuls 9020. Ovaj model konstruisao je Branimir Makanec. Pored ovog modela,  Ivel je predstavio i univerzalno mikroračunalo Z-3 koje je takođe bilo kompatibilno sa Apple II uređajem. Ono po čemu su prepoznatljivi računari nastali u firmi Ivel je specijalno dizajnirana tastatura nastala prema JUS standardu, odnosno, sa svim našim znakovima i slovima. Kako su tada navodili iz firme ovaj model je upravo zbog toga bio pogodan za nastavu daktilografije.

Razvoj Informacionih tehnologija u BIH

Bosna i Hercegovina nije zaostajala za ostalim državama te je firma Energoinvest iz Sarajeva, osamdesetih godina proizvela model računara pod nazivom Iris 8, koji je takođe bio klon tada u svetu popularnog modela Apple II. Međutim, korišćenje ovog računara bilo je ograničeno samo na državne institucije koje su bile u obavezi da kupuju samo domaću opremu.

Elektronska industrija iz Niša

Elektronska industrija iz Niša se takođe priključuje ostalim firmama u nadi da će proizvesti još jedan domaći računar, ovoga puta školski računar, što i čini krajem 1985. godine, predstavivši dva modela, prvo Pecom 32, a zatim i Pecom 64. Bili su to računari neobičnog izgleda, veoma kompaktni, sa tasterima raspoređenim po QWERTY šemi. Pecom računari su serijski proizvođeni i isporučivani školama, a prodavani su i na širokom tržištu, pa čak i u knjižarama. Veličina serije i broj prodatih primeraka nisu poznati, ali se Pecom viđao u izlozima mnogo nakon što je njegov produkcioni ciklus završen.

Fotografija preuzeta sa sajta Naissus.info

Izvor: Ei-Elektronska Industrija Niš – klub poštovalaca

Prvi računarski BBS sistem – Bulletin Board System u Srbiji

Paralelno sa velikim napredkom koji se desio u proizvodnji kućnih računara razvijaju se i razni računarski sistemi, a jedan od njih je i BBS (Bulletin Board System). Kompjuterski sistemi ovog tipa u svetu se pojavljuju krajem sedamdesetih godina dok kod nas jedan od većih BBS-ova počinje sa radom 1989. godine. Sezam, kako se prvobitno zvao ovaj BBS radio je po principu razmene poruka, kao je preteča foruma.

Korisnici ovog BBS-a u početku su imali pristup i mogli da komuniciraju samo preko telefonske linije, u početku jedne, a u kasnijoj fazi čak 15 linija. Pored Sezama, BBS-ova je bilo i u Nišu, Hrvatskoj i Sloveniji. Sezam je bio posebno važan kanal za komunikaciju, jer su se unutar njega održavale razne konferencije i pokretale brojne debate na raznorazne teme. Na početku su uglavnom učestovali tehnološki obrazovani ljudi koji su znali kako da pristupe ovom sistemu i kako da ga koriste. Za prvih pet godina, od novembra 1989. do novembra 1994, korisnici su napisali 394,000 poruka odnosno 418 megabajta teksta na razne teme, od računarskih pa do politike, kulture, muzike… Korisnici Sezama su se između sebe nazivali Sezamovci i predstavljali su svojevrsnu preteču društvenih mreža.

Nakon šest godina rada i razvoja BBS-a Sezam, suvlasnici i osnivači Dejan Ristivojević i Zoran Životić odlučili su da nastave sa unapređenjem BBS-a, te 19. decembra 1995. godine nastaje Sezam Pro, kada počinju sa komercijalnim radom, odnosno sa proširenjem mreže i povezivanjem na Internet.

Devedesete i prelazak na Internet

Osamdesete su bile i te kako uspešne godine za razvoj računara na prostoru tadašnje Jugoslavije, ipak, kraj osamdesetih i raspad Jugoslavije stvaraju drugačije okolnosti i na ovom polju. Tehnologija je već početkom devedesetih znatno uznapredovala, dok se kod nas osetno primetio period stagnacije kada je reč o razvoju novih računara. Ta stagnacija jednim delom bila je produkt ratova koji su se vodili početkom devedesetih, propraćeni sankcijama i inflacijom. Računari su postali skupi za proizvodnju, te su se pretežno uvozili i to najčešće putem crnog tržišta. Tada se istraživači, ali i entuzijasti u ovoj oblasti sve više fokusiraju i pokušaju da se povežu na svetsku mrežu zvanu – Internet.

Početkom devedesetih Internet mreža se širi, a u Beogradu uz to i Akademska mreža za komunikaciju, najsavremenije računarske mreže u Srbiji koja je unutar svoje mreže okupila nekoliko fakulteta (Elektrotehnički fakultet, Prirodno-matematički fakultet, Fakultet organizacionih nauka, Tehnološko-metalurški fakultet).

Prva optika unutar grada postavljena je 1991. godine u krugu tehničkih fakulteta i na Studentskom trgu gde su realizovane prve optičke veze u zemlji, dok su se ostali veći fakulteti i instituti povezivali modemskih brzinama malog kapaciteta.

Prvog novembra 1996. godine firma Sezam Pro ponudila je pun pristup Internetu čime se zvanično uključujemo u globalnu mrežu svih mreža – tada na našim prostorima počinje Internet era.

Prvi internet kafe u Srbiji – Sezam Cafe

SezamPro je sredinom devedesetih godina sarađivao sa Akademskom mrežom, a uporedo sa time otvorili su prvi Internet kafe u Jugoslaviji – Sezam Cafe mesto na kome ljubitelji tehnologije mogu da se okupljaju. Još jedan od ciljeva ovog Internet kafea bio je i da ovo postane mesto na kome će ljudi koji nemaju računar moći da se upoznaju sa mogućnostima koje pruža Internet, kontaktiraju sa svojim prijateljima širom sveta ili prikupe i prenesu informacije.

Fotografija preuzeta sa sajta Sezam pro

Razvoj igraonica, računarskih i kulturnih centara

Iako nisu zvanični instituti ili fabrike za proizvodnju računara, igraonice predstavljaju značajnu ulogu u razvoju ove oblasti. Krajem 1990-ih i početkom 2000-ih godina računarske igraonice su za većinu ljudi, posebno tinejdžera ili ljubitelja video igara bile jedina mesta na kojima su imali pristup račinarima, ali i internetu. Upravo zato ova, sada gotovo nepostojeća mesta, predstavljaju važnu mesta u razvoju Informacione tehnologije. Ljudi su u igraonicama sticali prve veštine upravljanja računarima, učili kako funkcioniše softver, ali i najčešće, kako se igraju igrice.

Pored igraonica važno je da pomenemo i brojne računarske centre koji su postojali na fakultetima, ali i u srednjim i osnovnim školama. Ovi centri bila su „mesta susreta” mladih ljudi i tada velikih mašina (kompjuteri su bili i te kako glomazni) na kojima su se vrlo često mladi učili osnovama računarstva. Osim zvaničnih institucionalnih centara, krajem devedesetih pojavljuju se i neformalni centri. Jedan takav bio je i kulturni cenatra Rex u Beogradu, koji je tokom devedesetih godina bio važno mesto za različite kreativce. Rex je bio opremljen računarima, koji su mogli da koriste svi posetioci, potpuno besplatno, bez ikakvih obaveza. Rex je radio sve do 2000. godine kada je cela oprema zaplenjena i kada su izbačeni iz prostora. Već naredne godine vratili su prostor i većinski deo opreme, a Rex je krenuo da radi kao kulturni centar.

Još jedan takav centar bio je Multimedijski centar Referalnog centra Sveučilišta u Zagrebu (MMC), koji je takođe puržao mogućnost besplatnog korišćenja računara svakoga dana od 8 do 20 časova. Pored ovih centara bilo je još sličnih inicijativa u gradovima širom SRJ.

Od stagnacije do ponovnog razvoja Informacionih tehnologija početkom 2000-ih

Krajem devedesetih, još jedan rat pogodio je SRJ što je umnogome uticalo i na ponovnu stagnaciju na polju tehnologije. Tokom rata ‘99 godine velika šteta je naneta kada je uništeno 30 računskih centara koji nisu mogli da budu dislocirani.

Uprkos tome, početak 2000. godina donosi određenu vrstu napretka i stabilizacije te polako kreće sa razvojem informatičkog društva. Sve više ljudi ima pristup Internetu, kućni računari postaju pristupačniji, a sve veći broj mladih odlučuje se za tehničke fakultete i obrazovanje u oblasti Informacionih tehnologija.

Umestu nekadašnjih firmi za proizvodnju računara, početkom 2000. glavno mesto u razvoju IT industrije zauzimaju firme za distribuciju računara i računarske opreme. Pored toga, uočavaju se i brojne firme koje se bave izradom softvera, a sredinom prve decenije 2000. godina počinje i veći razvoj na polju gejming industrije.

Uprkos tome što je Jugoslavija pre pedeset godina bila među vodećim zemljama u Evropi po proizvodnji računara, nekadašnje članice federacije, ipak, nisu nastavile tu tradiciju te se industrija u ovoj oblasti nije razvijala. Godinama unazad, u zemljama nekadašnje Jugoslavije, koriste se komercijalni računari, popularnih svetskih marki, koje proizvode najveće kompanije u ovoj oblasti. Danas, uspomene na velike uspehe domaćih naučnika, inženjera i istraživača od zaborava čuvamo u muzejima širom nekadašnje Jugoslavije.

1963. Beogradska šaka – u Jugoslaviji konstruisan model prve protetičke robotske šake na svetu

„Beogradska šaka“ je model prve na svetu protetičke robotske šake i predstavlja preteču svih bioničkih protezaa. Imala je mioelektrično upravljanje i senzorsku povratnu spregu i mogla je da izvede dve ključne radnje – stiskanje u pesnicu i skupljanje sa ispruženim prstima. Konstruisali su je 1963. godine profesori Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu Rajko Tomović i Midorag Rakić. Šaka ima pet prstiju, koji imaju senzore za dodir i mioelektrično upravljanje, odnosno upravljanje pomoću električnog signala.

Tomović je šezdesetih pokrenuo istraživanje ortopedskih pomagala i započeo izradu prve protetičke robotske šake. Bio je jedan od glavnih učesnika i u kreiranju prve računske mašine za elektroprivredu, prvog analognog računara domaće izrade, prvog domaćeg elektronskog računara, kao i prvog Jugoslovenskog digitalnog računara CER 10, 1960. godine. Zajedno sa Miodragom Rakićem, svojim kolegom sa Elektrotehničkog fakulteta u Beogradu 1963. godine započeo je pionirski rad na izradi veštačkog organa sa čulom dodira u Laboratoriji za automatsku kontrolu na institutu „Mihajlo Pupin”. U svom istraživačkom radu koristili su teorijske radove iz oblasti rehabilitacione i ortotičke robotike.

Šaka nikada nije korišćena u medicinske svrhe, ali je poslužila za dalja istraživanja na polju robotike koja su uticala na dalji razvoj robotskih ruku u svetu. Danas se model šake može videti u Muzeju nauke i tehnike u Beogradu.

1978. razvijen prvi robot UMS 1 koji je primenjen u domaćoj industriji u Jugoslaviji

Prvi industrijski robot koji je primenjen u praksi bio je UMS-1 robot, projektovan i proizveden u Institutu 1978. godine i primenjen u fabrici Teleoptik na zadacima montaže sklopova termostata za automobile. Narednih godina je razvijeno nekoliko uspešnih prototipova industrijskih robota sa softverom poputː UMS2-1980, UMS3-1981 itd. Prototipovi industrijskih robota napravljeni su u saradnji sa vodećim jugoslovenskim preduzećima.

Industrijski robot UMS, 1978. godina

1980. godina – Kreiran prvi industrijski robot u Ljubljani Goro

Industrija robotike u Sloveniji je počela osamdesetih sa razvojem dva rana modela – Goro i Roki. Prvi industrijski robot Goro 1 razvijen je u IJS-u i proizveden u Gorenju, a sa radom je počeo 1980. godine. Nakon njegovog lansiranja, usledio je rad na sledećoj seriji Goro robota, a od prve verzije preživele su samo njegove dve komponente, jer su ostale korišćene za izgradnju novijih verzija. Kasnije verzije služile su kompaniji Gorenje za radno mesto farbanja, emajliranja i lakiranja bele tehnike, koje je je zbog emisije jakih mirisa ili štetnih materija nezdravih za ljude.

Fotografija: Jože Suhadolnik

„Digitalni dinosaurus” koji zauzima celu sobu

Pedesetih godina prošlog veka samo su četiri zemlje sveta uspele da naprave svoje digitalne računare. To su bile Engleska, Nemačka, Francuska i Rusija. Ovoj listi nešto kasnije priključila se i Poljska, ali i – Jugoslavija. 

Da bi prvi digitalni računar nulte serije (kako mu ime i sugeriše) CER (cifarski elektronski računar) 10 bio napravljen u SFRJ, morale su da prođu četiri godine (1956-1960), a tim koji je predvodio idejni tvorac CER-a Tihomir Aleksić okupio je sedamdesetoro ljudi. Konstruisanje računara započeto je na Institutu „Vinča”, a nastavljeno na Institutu „Mihajlo Pupin”.

CER 10, međutim, kao ni naslednici ove serije, nisu izgledali ni nalik današnjim kompjuterima. Zamislite 6 metalnih kutija veličine 2×2 metra – tako je izgledao CER 10. Rad ovog računara bio je baziran na sistemu tranzistora i vakuumskih cevi, a operacije je izvršavao serijski. Prvenstveno je bio korišćen za statističku obradu šifrovanih podataka, a kasnije i u edukativne svrhe. Ovaj „digitalni dinosaurus” danas se nalazi u Muzeju nauke i tehnike u Beogradu. U vreme kada je CER 10 nastao, verovalo se da digitalne tehnologije neće moći da nadmaše analogne u brzini izvršavanja zadatih operacija. Poređenja radi, CER 10 bio je 40.000 puta sporiji od današnjih kućnih računara.

CER Teleprinter

Ko je bio prvi?

Odgovor na pitanje ko je prvi osmislio i konstruisao računar na prostoru bivše Jugoslavije nije jedinstven; pa, ipak, postoji više različitih modela računara koji su nastajali u slično vreme, a koje vredi pomenuti.

Kada je o insitutu „Mihajlo Pupin” reč, seriju CER zamenila je TIM serija, pa je tako Institut proizveo modele TIM 100 i TIM 600, koji su koristili mikroprocesore. Kao eksterna memorija, krenula je da se koristi flopi disketa. Međutim, TIM 600 nije bio PC kompatibilan, te nije postigao veći komercijalni uspeh. 

Do 1971. godine osnovana je Fabrika računarskih mašina (FRM) u kojoj je napavljen prvi jugoslovenski elektronski kalkulator IE-4000. Prema inženjeru Dušanu Senćanskom, bio je to prvi jugoslovenski minikompjuter. FRM potom stupa u saradnju sa zapadnonemačkom kompanijom Kienzle, što za posledicu ima instaliranje preko 1.500 kompjutera na području Jugoslavije za automatsku obradu podataka u različitim oblastima poslovanja.

Do prekretnice u proizvodnji i primeni kompjutera u Jugoslaviji dolazi 1979. godine kada FRM sklapa ugovor sa američkom kompanijom Honeywell Information Systems. Prema rečima Ivana Nakeva u intervjuu nepotpisanog autora u časopisu Svet Kompjutera iz maja 1985. godine, rezultati kompanije EI Honeywell od osnivanja do 1985. godine su kompletna instalacija preko 300 kompjuterskih sistema širom Jugoslavije. Iste godine pomenuta kompanija se uključila u trku za proizvođača domaćeg školskog kompjutera. Tako je nastao model kompjutera EI Pecom 32 i kasnije EI Pecom 64.

Međutim, popularnost kompjutera koji su na jugoslovensko tržište došli iz uvoza – ZX Spectrum i Commodore 64 – zaslužni su za to što svi pomenuti modeli nisu uspeli dugo da se održe, te su računari domaće proizvodnje ostali pristutni jedino u vladinim institucijama ili u školama.

Reklama za Commodore 64

Klajv Sinkler drži svoj novorazvijeni kućni računar ZX Spectrum 1982. godine

Lola 8

Institut Ivo Lola Ribar

Zapažen u to vreme bio je i model Galeb koji je proizvodio PEL Varaždin u Hrvatskoj. Tvorac Galeba, Miroslav Kocijan, zaslužan je i za razvoj modela Orao, koji je bio zastupljen u školama u Hrvatskoj 80-ih godina. Orao je ujedno i „glavni krivac” za to što je Galeb proizveden u samo 250 primeraka jer je u odnosu na njega bio tehnološki napredniji i jeftiniji za proizvodnju. U Hrvatskoj, tanije u Ivanić Gradu, se proizvodio i Ivel ultra koji je bio kompatibilan sa Apple operativnim sistemom.

Bosna i Hercegovina 80-ih godina proizvela je računar IRIS PC 16 koji je, uprkos veoma visokoj ceni, zabeležio veliku prodaju. Energoinvest osmislio je ovaj model zahvaljujući zaposlenima koji su ujedno radili i na Elektrotehničkom fakultetu u Sarajevu.

Od EL-82 do Galaksije

Ono što je zajedničko prvom kućnom računaru koji je proizveden u vidu funkcionalnog prototipa, EL-82 i „Galaksiji” jeste kreator – Voja Antonić. EL-82 proizvela je „Elektronika inženjering” iz Zemuna početkom 1982. godine, međutim, računar je ubrzo nestao sa tržišta jer je bio preskup – naime, da biste ga u to vreme kupili, bilo je potrebno oko 6.000 nemačkih maraka.

Do presedana dolazi sa pojavom Galaksije, modela koji je stekao ogromnu popularnost jer je Voja u časopisu „Računari u vašoj kući” u decembru 1983. godine objavio dijagrame i uputstva za samogradnju ovog kućnog računara. Mikroprocesor, memorija i ostala integrisana kola mogla su legalno da se uvezu poštom, a proizvodnja štampanih ploča, tastatura i kućišta organizovana je u Jugoslaviji. Prema rečima Dejana Ristanovića, ugovoreno je da „Mipro” i „Elektronika” iz Buja, u saradnji sa „Institutom za elektroniku i vakuumsku tehniku”, isporučuju štampane ploče, tastature i maske, da „Mikrotehnika” iz Graca šalje čipove, a da Redakcija časopisa „Galaksija” prikuplja narudžbenice, što je rezultiralo time da je preko 8.000 ljudi uspelo da sklopi Galaksiju.

„Tehnološka dostignuća iz 90-ih godina u pogledu širenja interneta, multimedijalnosti računara, konzola, onlajn igranja, poligonalne trodimenzionalne grafike, a potom i pojava pametnih telefona oblikovaće razvoj novih igara na početku XXI veka”, navodi u svojoj knjizi „Totalna istorija video-igara” prof. Manojlo Maravić.

Svedoci smo sveprisutnosti zabave igranja video-igara koja do nas dolazi sa različitih strana –  ona se krije u našem zadnjem džepu pantalona, na TV-u, kompjuteru, konzolama, u igraonicama… I dok su video-igre stekle ogromnu popularnost u svim razvijenim zemljama sveta među korisnicima „sa one druge strane” uređaja, razvoj čitave industrije video-igara nije tekao podjednakim tempom, već je umnogome zavisio (a i dalje zavisi) od različitih socio-ekonomskih okolnosti, kao i ulaganja u nove tehnologije i nova znanja.

U Srbiji, gejming industrija kreće da cveta početkom druge decenije XXI veka, a sada, samo desetak godina kasnije, Asocijacija industrije video-igara Srbije (SGA) broji preko 140 članova, od indi timova, preko e-sport kompanija, VFX studija, do globlano priznatih proizvođača igara, što gejming industriju čini jednim od najbrže rastućih delova ekonomije Srbije, te je naša zemlja danas pozicionirana kao jedna od najatraktivnijih „novih” država za proizvodnju video-igara.

Zapaženi timovi i video-igre iz Srbije

U Srbiji, za sada, postoje 3 centra sa najvećim brojem gejming studija – u pitanju su Novi Sad, Beograd i Niš.

Beogradska kompanija Nordeus najpoznatija je po naslovu Top Eleven, evergreen fudbal menadžer igri koja je 2010. godine lansirana na Facebook-u. Tada su mečevi u Top Eleven igri imali samo tekstualni prenos, da bi 2015. godine bili dodati 2D mečevi kao prirodni sled tehnološkog napretka. Vrhunac razvoja Top Eleven-a nastupa sa 3D mečevima, jer igrači počinju da svakodnevno dele isečke svojih mečeva u 3D-u društvenim mrežama.

Nordeus, kao velika kompanija, zaslužan je u određenoj meri i za razvoj mnogih drugih studija i video-igara. Tectonic Games Studio (TGS) iz Beograda postojao je kao neformalni tim od 2013. godine, ali 2020. godine su se ozbiljnije posvetili poslu i počeli da prave svoju prvu komercijalnu igru u okviru Nordeus booster programa pod nazivom SpellTome.

Uz Nordeus, Mad Head Games je jedan od pionira razvoja video-igara u Srbiji. Osnovan 2011. godine, a trenutno broji 150 zaposlenih u kancelarijama u Beogradu, Novom Sadu i Sarajevu. Studio je do sada izdao čak 66 igara, a nakon što je pre dve godine postao deo globalnog giganta Saber Interactive (studija u okviru Embracer Group-a), u potpunosti se okrenuo razvoju akcionih igara za PC i konzole. Zapaženi AA projekat Mad Head Games-a, igra Scars Above, premijerno je prikazana na Prime Matter Twitch kanalu. U pitanju je avantura u kojoj se svet Alise u zemlji čuda susreće sa svetom Aliena.

Novosadski studio Brave Giant koji su osnovala braća Boris i Bojan Đurović, kao prvi projekat je 2012. godine realizovao igru Demon Hunter: Chronicles from beyond. U pitanju je bila HOPA igra po motivima horor filma „From beyond”. PC gejming je u to vreme bio dominantan, bar kod nas, i većini mladih studija u to vreme uzor je bio Mad Head Games. Većina igara Brave Giant-a je objavljena na svim važnijim platformama, uključujući Sony Playstation, Xbox, Nintendo switch, iOS i Play Store.

Iako takođe relativno mlad studio, osnovan 2018. godine – Alset tim čine profesionalci iz gejming industrije – koncept artisti, 3d modelari, ilustratori, dizajneri i programeri, koji su uspeli da za godinu i po dana naprave svoju prvu igru koju su samostano radili od nule.

S druge strane, igra „Farm it!“  Tummy Games-a iz Novog Sada od 2021. je dostupna na Apple Arcade platformi, što je čini prvom igrom iz Srbije koja je dospela na ovaj servis. Ljubiteljima video-igara Tummy Games je poznat po desetnima miliona preuzimanja za igre koje su radili za neke od najuspešnijih globalnih izdavača – Voodoo i Homa Games.

Niški studio Peaksel takođe je objavio svoju prvu igru za PC koja je prošla zapaženo pod nazivom 100 Worlds. Naslov je dostupan na Steam platformi, a 100 Worlds (Android, iOS, Steam) je „room escape” igra gde igrači moraju da reše niz logičkih zagonetki kako bi glavnu junakinju spasili iz magične knjige u kojoj je zarobljena.

Gejming kao nauka

Nakon detaljnih istraživanja obrazovanja u oblasti digitalnih umetnosti i gejminga, i dve godine koncipiranja i planiranja, Fakultet dramskih umetnosti u Beogradu najavio je 2021. godine pokretanje novog studijskog programa – „Vizuelni efekti, animacija i gejm art“. Time je ovo postao drugi četvorogodišnji program u Srbiji posvećen razvoju igara, nakon smera „Dizajn video igara“ na Akademiji umetnosti u Novom Sadu.

Akademija umetnosti u Novom Sadu prva je izborila akademsko mesto za video-igre u Srbiji 2017. godine, pa nije neobično što je upravo ona bila glavni organizator prve naučne nacionalne konferencije o video-igrama sa internacionalnim učešćem. Interesovanje za akademsko izučavanje gejminga od 2017. godine samo raste, te ubrzo nastaju i prvi master programi (Master 4.0) u vezi sa video-igrama, jednosemestralni kursevi koje organizuje Univerzitet umetnosti u Beogradu.

Studijski programi koji postoje za sada u Srbiji primarno su fokusirani na razvoj video-igara, što je odgovor na rastuću gejming industriju u našoj zemlji, koja trenutno zapošljava više od 2.100 ljudi. Ono što još uvek nedostaje jeste platforma za kritičko-teorijsko bavljenje video-igrama. Upravo to je konferencija Studije video-igara (SVI) – nova interdisciplinarna naučna oblast nastojala da nadomesti. Konferencija je održana u Novom Sadu 2021. godine, a njen cilj bio je da obezbedi platformu za dalje naučno bavljenje video-igrama.

Nema sumnje – gejming industrija u Srbiji razvija se neverovatnom brzinom, a brojni timovi kreativaca iz različitih oblasti – od storyteller-a, preko dizajnera zvuka do programera, imaju priliku da stvaraju različite virtuelne svetove u kojima brojni igrači uživaju, sa iščekivanjem novih igara.

Reference:
Kristina Janković, SGA
Totalna istorija video igara, Manojlo Maravić

Nove tendencije – prvi pokušaj mapiranja primene digitalnih tehnologija u umetnosti u Hrvatskoj od 1968. do 1984.

U Zagrebu je 3. avgusta 1968. godine otvorena izložba kompjutera i vizualnih istraživanja, kao početak međunarodne manifestacije Tendencije 4 (1968–1969), gde su prvi put izloženi digitalni radovi hrvatskih umetnika. Među istaknutijim imenima našli su se Vladimir Bonačić, Vlatko Čerić i Vilko Žiljak, koji su po struci bili fizičari, Andrija Mutnjaković i Velimir Neidhardt – arhitekte koji su upotrebljavali digitalne tehnologije u arhitekturi i urbanizmu 1960-ih i 1970-ih, dok su Tomislav Mikulić i Miljenko Horvat među retkima koji su bili umetnički obrazovani.

Prvi umetnički digitalni radovi nastajali su, uglavnom, u institucijama, s obzirom na to da su tamo bili dostupni i prvi računari, pre nego što je krenula lična upotreba računara koji su, kasnije, bili dostupni i za ličnu upotrebu. Ovaj problem uvideli su organizatori Novih tendencija, pa je tadašnja nagrada za sekciju izložbe Kompjuteri i vizualna istraživanja 1969. godine, bila mogućnost da umetnici koriste kompjuter u Zagrebu kako bi stvorili umetničko delo, kao i organizacija i produkcija kreiranog rada. Tek od 1972. digitalna tehnologija je dostupna i široj javnosti u Multimedijskom centru Referalnog centra Sveučilišta u Zagrebu (MMC).

Kompjuterska umetnost – prva izložba računarske umetnosti u Srbiji

Kompjuterska umetnost je verovatno prva grupna izložba te vrste na ovim prostorima posle „Novih tendencija“, i otvorena je u maju 1991. godine u galeriji ULUS. Na izložbi su predstavljeni radovi nastali tokom osamdesetih godina i sve je postavljeno pomoću sopstvene opreme umetnika. Izložba je sadržala različite pristupe kompjuterskoj tehnologiji, koncerte kompjuterske muzike uživo i različite događaje sa autorima iz Slovenije i Srbije. Cilj je, po rečima umetnice Gordane Novaković koja je bila jedna od organizatorki izložbe, bio da računar bude predstavljen kao umetnički alat i medij. Ubrzo je osnovana i jugoslovenska Asocijacija umetnika elektronskih medija (AUEM), u čijem osnivanju je učestvovalo osamnaest umetnika. Nakon samo mesec dana, počeo je rat i raspad Jugoslavije i, samim tim, Asocijacija nikada nije zaživela. Većina osnivača AUEM su danas akademici među kojima su i dr Miško Šuvaković, profesor Čedomir Vasić i profesor Vladan Radovanović, koji su, kroz svoju umetničku praksu i teoriju, nastavili da doprinose oblasti kompjuterske umetnosti.

Miša Savić, Glas Anđela (1991)

Miša Savić, Glas anđela, audio-vizuelni rad iz oblasti kompjuterske grafike i zvučne sinteze, odnosno, sonifikacije, predstavljen na izložbi Kompjuterska umetnost u okviru stalne postavke. Kako se navodi u katalogu: „odnos između slike i zvuka ostvaren je prema načelu da boje na freskama odgovaraju muzičkim intervalima. Kao vizuelni predložak initialis korišćena je freska „Anđeo na grobu Hristovom“ („Beli Anđeo“).“

Kratka istorija elektronske umetnosti – simpozijum koji je 1998. okupio vodeće digitalne umetnike sa prostora Jugoslavije

Sa ciljem da se inicira osnivanje nacionalne kolekcije i arhive jugoslovenske novomedijske prakse, u junu 1998. godine u Kulturnom centru Rex u Beogradu, umetnici Miroslav Miša Savić i Gordana Novaković su organizovali simpozijum pod nazivom „Kratka istorija elektronske umetnosti“ koji je okupio vodeće digitalne umetnike sa ovih prostora. Na simpozijum su pozvani svi osnivači pomenute AUEM asocijacije sa ciljem da predstave svoje ranije, ali i trenutne radove. Prvi deo naslova simpozijuma ukazivao je na potrebu da se otpočne program istorijskog istraživanja u ovoj oblasti. Nažalost, usled ratnih sukoba koji ni tada nisu jenjavali, tadašnja situacija u Srbiji i regionu nije pružala uslove za dalji razvoj ove inicijative.

NET.ART- razvoj novog umetničkog pokreta 

net.art je umetnički pokret koji se razvio 1994. godine. Ono što je za njega karakteristično je da su umetnici koristili isključivo Internet kao medijum za stvaranje umetničkog rada i da je njegova produkcija jedino moguća putem Interneta. Neki od pinora ove umetničke prakse su kolektiv Jodi.org, Aleksej Šulgin, Olija Lijalina, Hit Bunting, Danijel Garsija Anduhar, Rejčel Bejker, ali među njima i slovenački umetnik Vuk Ćosić.

Vuk Ćosić Bang

Ćosić je posebnu pažnju posvetio mogućnostima ASCII koda (američki standardni kod za razmenu informacija) i pretvarao slike, filmove, pa čak i zvukove u ovaj računarski kod. Napravio je sopstveni softver za pretvaranje piksela iz nepokretnih i pokretnih slika u ASCII, eksperimentisao je i sa zvukom i pokretima kamere koji se transkribuju kroz ASCII. U svom radu neretko je kao inspiraciju koristio poznata dela pop kulture, kao što je Vorholova Kembelova supa, kao i cele scene iz filmova kao što su Hičkokov psiho i kultni porno film iz 1972. Duboko grlo koje je reinterpretirao kroz ASCII kod.

Vuk Ćosić Psychodada

Vuk Ćosić Raging Bull

Vuk Ćosić War in YU

Svoje projekte je razvijao i u okviru umetničke grupe ASCII Art Ensamble zajedno sa Valterom van der Krujzenom i Lukom Frelihom. Jedan od zajedničkih projekata ove grupe bila je serija video snimaka odabranih kultnih filmova predstavljenih u ASCII kodu, koji su nosili naziv ASCII History of Moving Images.

Ćosić danas živi u Ljubljani, gde je i dalje aktivan u istraživanju ukrštanja umetnosti i tehnologije. Suosnivač je Ljudmile, laboratorije za digitalne medije otvorenog pristupa koja ima za cilj da poveže umetnike i nevladine organizacije sa novim medijima i tehnologijom. Ljudmila, takođe, vodi platformu otvorenog koda za distribuciju besplatnog umetničkog i kulturnog sadržaja.

Rex – glavno uporište digitalnih umetnika tokom devedesetih

Kulturni centar Rex je tokom devedesetih godina bio važno uporište za različite kreativce. Bio je opremljen računarima, kojima su mogli da se služe svi posetioci potpuno besplatno bez ikakvih obaveza. Tako je započela digitalna era u ovom prostoru kroz koji su prošli različiti umetnici koji su počeli da svoja dela stvaraju uz pomoć računara.

Prvi radioničarski opus u okviru ovog prostora se zvao Demo scena. Iako tada imanje sajta još uvek nije bila razvijena praksa, Reks je imao svoj, gde je kačio radove i novosti sa ovog kursa. U oktobru 1998. godine otvorena je digitalna laboratorija u Rexu – Cyberex u okviru kog su postojali različiti programi među kojima su istaknutiji program Update i Cyber škola u okviru kojih su bili različiti kursevi i kraći seminari gde su polaznici učili kako se koriste određeni programi. U okviru Rex-a isticiala se i grupa Corrosion, koja se pretežno bavila audio i video sadržajem i držala različite radionice na tu temu i iz koje je kasnije proizišao kolektiv Kosmoplovci.

Mala i velika Cyber škola – mladi YU vizuelni umetnici su edukativni programi organizovani tokom 2000. kao dvonedeljni seminari za sticanje osnovnih znanja o računarima, Internetu i kreiranju web prezentacija za umetnike, art menadžere, studente Univerziteta umetnosti, članove različitih nevladinih organizacija i kraći seminari (3-5 dana) koji su onima koji poseduju osnovna znanja omogućavali dalje unapređivanje i aktivnije korišćenje i primenu novih medija (npr. Photoshop, Dreamweaver, HTML, REALaudio, Streaming media, Macromedia Flash, Linux). Ovi seminari imali su svoj nastavak u realizaciji konkretnog projekta grupe koja ih je pohađala.

Rex je 2000. godine izbačen iz prostora i zaplenjena je cela oprema i tokom te godine sve što se dešavalo je postojalo samo online. Naredne, 2001. godine, vratili su prostor i većinski deo opreme, a Rex je krenuo da radi kao kulturni centar.

Društveno politička dešavanja su u velikoj meri usmeravala pravac kretanja umetničkog stvarlaštva na prostorima bivše Jugoslavije, posebno tokom devedesetih godina, kada je došlo i do raspada bivše države. Ipak, nezanemarljivi su napori umetnika da se, uprkos aktuelnim dešavanjima i sukobima između država, istaknu u svojoj inovativnosti i nameri da isprate tehnološke tendenicije i pokažu da računar može biti korišćen i kao medij za kreiranje umetnosti. Kroz rad sa kompjuterima, umetnici su eksperimentisali sa algoritmima, kodiranjem i vizuelizacijom podataka, čime su stvarali novi  jedinstven pristup umetnosti, ali i nov način komunikacije sa publikom. Time su velikoj meri, utabali put za kasnije razumevanje računarske umetnosti i njeno dalje razvijanje.

Stvaranje muzike putem računara ili pak putem hibridinih formi koje kombinuju i analogno i digitalno, može se široko posmatrati, pa tako uticaj računara možemo videti i kroz pravac sint muzike i mnogobrojnih izvođača koji su u periodu osamdesetih bili inspirisani pojavom računara. Samo neki od primera su, recimo, kaver grupe Data za njihov vinil Neka Ti Se Dese Prave Stvari / Ne Zovi To Ljubavlju na kom se nalazi fotografija računara ili kroz direktne reference kao što je pesma Program tvog kompjutera pop sint grupe Denis Denis. Računarska era u Jugoslaviji imala je svoj snažan uticaj i na popularnu muziku, pa su tako elektronski sintisajzeri postali sve prisutniji u pop i rok muzici, donoseći novu dimenziju zvuka i ritma. Grupa Bijelo dugme je jedan od primera najpopularnih bendova koji su eksperimentisali sa elektronskim zvucima i sintetizatorima.

Ipak, posebno interesantno je stvaralaštvo određenih umetnika koji su otišli korak dalje u istraživanju dometa računara i muzike. Oni su koristili računarske programe i sintisajzere kako bi istražili nove zvučne mogućnosti i kreirali kompleksne kompozicije. Njihova muzika je često bila apstraktna, eksperimentalna i bazirana na tehnološkim eksploracijama. Među njima se svakako izdvajaju umetnici Vladan Radovanović, Marjan Šijanec i Miroslav Miša Savić, koji su među pionirima kompjuterske muzike na prostoru bivše Jugoslavije.

Vladan Radovanović – kreator prve računarske kompozicije u Jugoslaviji

Multimedijalni umetnik Vladan Radovanović bio je aktivan od kraja pedesetih godina XX veka na polju muzike, slikarstva, književnosti, i novih medija. Centralno mesto u njegovom stvarlaštvu zauzima interesovanje za sintezu umetnosti i autor je preko 250 teorijskih tekstova o muzici i novim tendencijama u umetnosti.

Vladan je kreator prve računarske kompozicije „Kompjutorije” koja je nastala 1976. godine u Utrehtu. Za njeno stvaranje korišćen je kompjuter PDP-15/20, a kao softver muzički programski jezik POD6 zasnovan na Poasonovoj distribuciji verovatnoće, koji posreduje između mašinskog jezika i kompozitora. Kompozicija je realizovana tako da je autor na osnovu „mape tendencija” koju je „zadavao” računaru, dobijao kao rezultat slučajne vrednosti u određenom opsegu, od kojih je nakon generisanja formirao konačni muzički tok.

Vladan Radnovanović

Vladan Radnovanović Undina

Radovanović je rukovodio Elektronskim studijom u Beogradu od 1972. do 1999. godine. Dobitnik je velikog broja nagrada, u periodu od 2001. do 2011. je bio profesor po pozivu na Univerzitetu umetnosti u Beogradu (Grupa za višemedijsku umetnost) i bio je član Udruženja kompozitora Srbije i Udruženja likovnih umetnika Srbije. Preminuo je u 91. godini života.

Marjan Šijanec – doprinos daljem razvoju računarske muzike

Pored Radovanovića, stvaralaštvo slovenačkog kompozitora i dirigenta Marjana Šijaneca obeležilo je drugu polovinu osamdesetih godina u Elektronskom studiju III programa Radio Beograda. Imajući u vidu broj računarskih centara u zemlji, bilo je logično očekivati da će u nekom od njih biti mesta i za muzička i zvučna istraživanja. Jedan od retkih (možda i jedini) kompozitor kojem se pružila takva prilika bio je upravo Šijanec, koji je svoje programersko umeće usavršavao u institutu Boris Kidrič u Ljubljani, kao i u institutu u Vinči.

Marjan Šijanec

Paralelni svetovi Marjan Šijanec

Šijanec je u narednim decenijama nastavio da se bavi muzičkim stvaralaštvom, kako u Sloveniji, tako i u inostranstvu. Dobitnik je mnogobrojnih nagrada, njegove kompozicije često su opisivane kao postmodernistička dela koja pripadaju informatičkoj eri, a mnogi ga danas smatraju jednim od pionira kompjuterske muzike na teritoriji bivše Jugoslavije.

Miroslav Miša Savić – Začetak trenda digitalne manipulacije zvukom

Kako je osamdesetih došlo do ekspanzije upotrebe ličnih računara, a kako je i sam dosta stvarao u okviru Elektronskog studija III programa Radio Beograda, kompozitor Miša Savić, počeo je u svoje stvaralaštvo da uključuje računar. Savić je bio deo grupe MGM, koju su pored njega činili Gordana Novaković i Marjan Šijanec. Tokom devedesetih godina, značajne su njegove saradnje sa Gordanom Novaković sa kojom je izveo nekoliko zajedničkih novomedijskih ostvarenja poznatih pod zbirnim nazivom Košulja srećnog čoveka (1992-1998). Na grupnoj izložbi Kompjuterska umetnost prikazana su dva Savićeva rada – Šest pogleda na jedno i Glas Anđela, koji je posebno zanimljiv, jer je u njemu prikazana digitalizovani prikaz freske Anđeo na grobu Hristovom. Ovim radom, umetnik ukazuje vrlo rano na predstojeći trend digitalne manipulacije, koji će ubrzo kulumnirati pojavom interneta.

Miša Savić

Miša Savić, Glas Anđela (1991) predstavljen na izložbi Kompjuterska umetnost

Savić je nastavio da bude aktivan na polju multimedijalne umetnosti. Organizovao je i niz izložbi, predavanja, festivala, snimanja i publikovanja ploča, kaseta, knjiga i kataloga, uglavnom u vezi sa minimalnom muzikom. Od 2009. godine radi kao profesor kompjuterske muzike na Novoj akademiji umetnosti, a od 2003. do 2020. predavao je niz predmeta na Odseku za muzičku produkciju u Muzičkoj školi Kosta Manojlović u Zemunu.

Vladan Radovanović – Fonoverzum (Phonoverse), album na kom se nalazi kompozicija Kompjutorija

Tokom trajanja festivala izvedene su i Šijanecove kompozicije među kojima se izdvajaju Random toccata (1987), Flautijada (1987), Đorđe Ilijin je predstavio ostvarenje Metamorfoze (1987), ajedno veče festivala bilo je posvećeno prvoj jugoslovenskoj računarskoj kompoziciji – Kompjutoriji Vladana Radovanovića. Značajno je pomenuti i (nenajavljeno u programu) učešće članova beogradske impro-grupe Institut, Fraparege i Papa Nik-a koji su priredili muzički performans sa računarom, u kojem su izvodili muziku uz pomoć dva džojstika vezana za PC sa perkusivnim softverom i igračkom, malenim ozvučenim patkom koji je proizvodio digitalne zvuke svojim kljunom dok je tražio vlati trave u tanjiru sa vodom.

Muzika u Srbiji – poslednje izdanje festivala posvećeno elektroakustičkoj muzici

Manifestacija Kompjuterska umetnost posvećena likovnoj i muzičkoj upotrebi računara u Srbiji trajala je od 8. do 23. maja 1991. godine, u galeriji ULUS-a u Beogradu, dok se na nju nadovezao trodnevni festival Muzika u Srbiji – elektroakustička muzika održan u Bitef teatru, čiji je početak bio 23. maja.

Iako se ponekad dešavalo da se se organizuje poneki koncert elektroakustičkog žanra i na ranijim festivalima, prema rečima selektora Vladana Radovanovića „sazrelo je vreme da se i ceo festival po prvi put posveti stvaranju na ovom polju.” Prvi događaj organizovao je Predrag Šiđanin iz Novog Sada i uključivao je pored stalne postavke vizuelnih radova i instalacija, premijerna koncertna izvođenja dela domaćih stvaralaca iz Beograda i Novog Sada. Odabrana su dela Vladimira Tošića, Slobodana Atanackovića, Ludmile Frajt, Miroslava Savića, Arsenija Jovanovića, Josipa Kalĉića, Borisa Despota, Dušana Radića, Ivane Stefanović. Milice Paranosić, Zorana Erića, Vladimira Jovanovića. Marjana Šijaneca, Katarine Miljković, Miloša Petrovića, Zorana Hristića i Srđana Hofmana koja su emitovana ili samo sa trake ili u kombinaciji reprodukcije i živog izvođenja.Festival Muzika u Srbiji je nakon svojih četrnaest izdanja i različiith oscilacija po pitanju finansija i organizacije prestao da postoji, a njegovo poslednje izdanje je održano upravo 1991. godine.