U izložbenom programu ovogodišnje Beogradske internacionalne nedelje arhitekture, koja se održava od 30. aprila do 30. maja, posebnu pažnju privlači izložba „Nepostojani predeli – Novi Beograd kroz objektiv Raca Bulatovića“ koju je već moguće pogledati u Galeriji Artget Kulturnog centra Beograda. Ova izložba predstavlja deo zaostavštine fotografa koji je veliki deo svog opusa posvetio praćenju izgradnje Novog Beograda u periodu od početka pedesetih do kraja sedamdesetih godina 20. veka. Sa kustoskinjom Dunjom Brkić razgovarali smo kako o samom materijalu i njegovoj sistematizaciji, tako i o izložbi koja je otvorena do 30. maja.
Raco Bulatović je svoje fotografije poklonio 2007. godine; radi se o 700 fotografija i registru sa podacima o skoro 1.720 snimaka. Kada ste se vi prvi put susreli sa ovim obiljem materijala i kako je počeo sam rad na izložbi?
Dunja Brkić: Sa fotografijama Raca Bulatovića prvi put sam se susrela u martu 2025. godine, kada je u Kulturnom centru Beograda započet rad na njihovom popisu i sistematizaciji. Materijal se nalazio u 15 kutija i 6 albuma i sastojao se od fotografija i pratećih podataka o oko 1.720 snimaka Beograda iz perioda njegove posleratne obnove.
U procesu obrade, kroz detaljan pregled i pokušaj strukturisanja, Novi Beograd se postepeno izdvojio kao dominantna i najkoherentnija celina — kako po obimu, tako i po tematskoj zaokruženosti, posebno zbog toga što fotografije prate period njegove najintenzivnije izgradnje i transformacije terena. Bulatovićeve fotografije, kroz ono što prikazuju, ali i kroz natpise na njihovim poleđinama, postepeno su razotkrivale složenost slike grada u kojoj su se preplitali realizovani i nerealizovani planovi, dok su istovremeno, tokom samog procesa obrade, pojedini objekti nestajali (Stari Savski most, Hotel Jugoslavija), menjajući panoramu Novog Beograda, što je dodatno usmerilo koncept izložbe ka isticanju stalne promenljivosti gradskog pejzaža.
SIV, Raco Bulatović
Arhitektura Novog Beograda ima ne samo građevinsko-arhitektonsku vrednost već svedoči i o kulturi stanovanja i življenja. Šta je to što je Bulatovićevo oko posebno registrovalo – odnosno ono što je vama bilo zanimljivo u njegovom odabiru lokacija i kadrova?
Ono što je posebno zanimljivo kod Bulatovića jeste to što Novi Beograd gotovo dosledno posmatra kroz arhitekturu, dok se ljudske figure pojavljuju tek povremeno i u drugom planu. Njegov fokus je na prostoru u nastajanju — na pesku i močvari iz kojih izrasta modernistički grad, na gradilištima, stambenim blokovima i reprezentativnim državnim objektima, poput zgrada Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, Muzeja savremene umetnosti, Saveznog izvršnog veća, Sava centra ili Hotela Jugoslavija.
Ljudske figure na njegovim fotografijama pojavljuju se retko i, naspram monumentalnosti terena i objekata koji se uzdižu iz ravnice, deluju sitno, često gotovo neprimetno u odnosu na razmere prostora koji ih okružuje. Kada su prisutni, to su najčešće radnici na gradilištima ili učesnici omladinskih radnih akcija, ili stanovnici u već formiranim stambenim blokovima. Tek poneki prizori, poput fotografije koju naziva „Nedeljno popodne“, sa ringišpilom i kupačima, ukazuju na trenutak u kojem je proces izgradnje priveden kraju, a dinamiku izgradnje zamenjuje dinamika svakodnevice. Takvim prizorom, čini se kao da Bulatović zaokružuje proces nastajanja novog grada, koji je, uprkos brojnim promenama planova i namena koje su mu tokom vremena pripisivane, postepeno postao funkcionalna i zaokružena urbana celina.
Nedeljno popodne, Raco Bulatović
Posebno su zanimljivi i foto podaci, odnosno zapisi koje je Bulatović ostavljao. Šta iz njih saznajemo o životu Novog Beograda u posleratnom periodu? Da li se oni mogu posmatrati kao istorijski zapisi ili više kao individualni doživljaji određenih istorijskih tekovina?
Zapisi koje je Bulatović ostavljao na poleđinama fotografija i uz snimke u albumima izuzetno su dragoceni jer nam često pružaju osnovne informacije o lokaciji i vremenu njihovog nastanka. Iako deluju kao neutralni, gotovo tehnički podaci, u pojedinim slučajevima, u kombinaciji sa onim što fotografija prikazuje, otkrivaju složenost procesa gradnje Novog Beograda, ali i promišljenost sa kojom Bulatović pristupa kreiranju kadrova.
Kroz zapise i ispise, Novi Beograd sagledavamo kao proces, što se najbolje vidi u Bulatovićevom praćenju gradnje Sava centra — od prvih iskopina do završenog zdanja. Taj proces se istovremeno otkriva i kao nedosledan i promenljiv, čemu svedoči fotografija na čijoj poleđini se pominjanje plan izgradnje Opere koja, i pored raspisanog konkursa za pronalaženje idejnog rešenja, nikada nije realizovana.
Sa druge strane, kako kroz kadrove, tako i kroz način na koji ih imenuje, Bulatović dodatno otkriva svoje poglede koji se uklapaju u širi ideološki okvir vremena. Način imenovanja, kontrastiranje starog i novog, kao i selektivno prikazivanje ili izostavljanje pojedinih elemenata (poput odsustva stare fabrike Ikarus u samom kadru a njeno pominjanje na poleđini), ukazuju na težnju da se Novi Beograd predstavi kao „čist“ prostor novog početka, oslobođen prethodnih istorijskih slojeva.
Zbog toga se ovi zapisi mogu čitati na dva nivoa: oni jesu istorijski tragovi, jer beleže konkretne prostore i trenutke, ali su istovremeno i izraz jednog individualnog, ali i šireg ideološkog pogleda. Upravo u tom spoju leži njihova vrednost — oni ne dokumentuju samo šta je bilo, već i kako je to trebalo da bude viđeno i zapamćeno.
Perspektiva, Raco Bulatović
„Kroz fotografije Raca Bulatovića ne otkriva se samo ono što je postojalo, već i ono što je bilo projektovano, izostavljeno ili naknadno nestalo“, navodi se u uvodnom tekstu. Kako sagledavate ovaj aspekt njegovog fotografskog rada, odnosno na koji način ste ga tretirali u pripremi izložbe?
Posmatrajući Bulatovićeve fotografije iz današnje perspektive, zajedno sa zapisima i komentarima koje je ostavljao, Novi Beograd se otkriva kao polje prisutnog i odsutnog, realizovanog i nerealizovanog. Pojedini objekti nisu prikazani iako su postojali, neki su uvedeni u vizuelni prostor iako njihova realizacija nikada nije ostvarena, dok su drugi, koji su bili česti motivi u njegovim panoramama, danas nestali iz gradskog pejzaža. Zgrada Opere, fabrika Ikarus, Stari savski most i Hotel Jugoslavija neki su od primera koji ukazuju na složenost i promenljivost urbane strukture koju Bulatović beleži. U tom smislu, Bulatovićeve fotografije, posmatrane iz današnje perspektive, ne funkcionišu više samo kao dokument jednog trenutka, već kao slojeviti zapis o planovima, njihovim prekidima i promenama.
Različite generacije različito doživljavaju novobeogradsko nasleđe – šta mislite da će na izložbi posebno biti zanimljivo starijima koji su odrastali u socijalizmu, a šta Generaciji Z?
Različite generacije novobeogradske prizore sa Bulatovićevih fotografija verovatno doživljavaju na različite načine, čemu doprinose slojevi ličnog iskustva sa kojima im pristupaju. Za stariju publiku, ove fotografije mogu imati nostalgičan prizvuk, jer podsećaju na grad u kojem su odrastali i na svakodnevicu u kojoj su učestvovali. Sa druge strane, mlađa publika se kroz njih upoznaje sa Novim Beogradom u njegovoj ranijoj fazi u odnosu na današnju — sa vremenom izgradnje, trenutkom kada su današnji poznati objekti i stambeni blokovi bili novi, i kada neki delovi prostora još nisu postojali ili pre nego što su se promenili ili nestali.
Naslovna fotografija: Anđelka Tomašević
0 Comments