fbpx
ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹ ANTENA NOVA EPIZODA: Tramvaj broj 1: prvi prestonički tramvaj ✹

Žene čija bi imena trebalo da pamtimo i onda kada nije 8. mart

Da bi svet umetnosti i nauke danas bio pristupačan gotovo svima, u njega su prvo morale da uđu i žene

8. March 2023

Tekst nastao u saradnji sa Munchmallow

Žene su se kroz različite periode u istoriji suočavale sa poteškoćama da izbore svoja prava u društvima u kojima su dominirali muškarci. Danas, iako je situacija umnogome poboljšana, žene i dalje osvajaju nove slobode i prava, a jedno od njih jeste i pravo da stvaraju, budu pionirke u mnogim oblastima, bave se umetnošću i akademskim radom. Da li možete da zamislite kako je izgledalo biti prva žena, magistar astrofizike? Ili prva karikaturistkinja, koja dobija otkaz jer se njene ideje smatraju „previše slobodnim“ za vreme u kome stvara? Na kakve je reakcije okoline naišla prva žena koja je obukla pantalone?

Delovanje svih ovih žena od izuzetnog je značaja jer su one bile te koje su stvorile temelje i „raskrčile put“ mnogim ženama koje su došle posle njih. Zbog toga je važno da ih što više pominjemo i da ih se što češće sećamo, ne samo onda kada je 8. mart. Ovo su samo crtice iz njihovih biografija koje nas mogu inspirisati da upravo mi budemo deo promena u društvu koje želimo da postignemo.

Jelisaveta Arsenijević (1909-1993) – prva žena magistar astrofizike

Astrofizika je, kao najmlađa astronomska disciplina, na našim prostorima krenula da se razvija pre šest decenija. U prvih 50 godina postojanja, Katedra za astrofiziku iznedrila je preko 200 diplomaca, od kojih je 53% žena. Na Astronomskoj opservatoriji se, 1956. godine, još kao studentkinja, zaposlila Jelisaveta Arsenijević, prva žena magistar astrofizike u Srbiji. Predano se bavila naučno-istraživačkim radom, a radove je objavljivala što samostalno, što kao deo naučno-istraživačkih grupa. Za života je objavila više od sto radova, uglavnom u publikacijama Opservatorije, od kojih je 43 objavila nakon odlaska u penziju. Početak posmatračke astrofizike kod nas bilo je posmatranje totalnog pomračenja Sunca 15. februara 1961. godine, a Jelisaveta je bila deo tročlane ekipe koja je vršila opservaciju sa hvarske tvrđave. Cilj ovog posmatranja je bio snimanje Sunčeve korone, vidljive za kratko u toku totaliteta, a tokom trajanja opservacije trebalo je ručno rotirati filtere i fotografske ploče. Jelisaveta je bila članica Međunarodne astronomske unije, aktivno je radila u u Astronomskom društvu „Ruđer Bošković” i u Društvu matematičara, fizičara i astronoma Jugoslavije.

Marija Mara Rosandić (1883 – 1954) – prva školovana fotografkinja

Marija Rosandić važi ne samo za prvu ženu koja se bavila umetničkom fotografijom u Srbiji, već i za prvu školovanu fotografkinju na Balkanu. Međutim, o njoj se doskoro tek ponešto moglo saznati iz biografije njenog supruga – Tome Rosandića, splitskog vajara. Njih dvoje su se upoznali u Zagrebu, u Marinom ateljeu koji joj je ustupio Vlaho Bukovac. Mara je u Zagreb došla nakon studija u Minhenu, a kasnije se sa mužem preselila u Beograd. Osnovala je prvi foto-klub na našim prostorima 1928. godine i bila jedini i prvi ženski član upravnog odbora, ali i stručni saradnik prvog srpskog foto-časopisa Fotografski pregled. Njene fotografije smatrale su se modernim, jer je bila jedna od retkih fotografa koji u tom periodu nisu prihvatili popularan trend retuširanja fotografija. Kretala se u društvu Ivana Meštrovića, Ignjata Joba, Mirka Račkog, Petra Dobrovića i fotografisala njihova dela. Mara je fotografski portretisala viđajnije porodice, a od njenih malobrojnih sačuvanih fotografija, možda i najpoznatiji je portret Kraljice Marije koja u rukama drži prestolonaslednika Petra iz 1923. godine. Marina i Tomina porodična kuća na Senjaku nakon njihove smrti pretvorena je u „Muzej Tome Rosandića“.  

Beta Vukanović  (1872 – 1972) – začetnica umetničke karikature u Jugoslaviji i slikarka

Beta Vukanović rođena je u Nemačkoj kao Babet Bahmajer, a udajom za Ristu Vukanovića doselila se u Beograd. Osim što se smatra začetnicom umetničke karikature u Jugoslaviji, Beta je zapažena i kao slikarka epohe impresionizma, iako su joj pozni radovi bili realistički. Za Betu se vezuju mnoge zanimljivosti i anegdote – kažu da je bila prva žena koja je u Beogradu obukla pantalone i prva žena koja je vozila bicikl, a prizor Bete na radnoj skeli, na koju se popela kako bi oslikala fasadu kuće u koju je kasnije smeštena slikarska škola, bio je veoma neobičan za to doba. Beta je bila i deo Prve jugoslovenske umetničke izložbe održane 1904. godine u Beogradu. Radila je i kao dobrovoljna bolničarka u Balkanskim ratovima, a njen nacrt našao se na novčanici od 50 dinara koja je štampana za vreme Prvog svetskog rata. Slikala je na svili i staklu, oprobala se u grafici, a radila je i sa kožom i drvetom. Jedna od njenih prvih slika za koju je nagrađena pod nazivom „Krsna slava“ nije sačuvana u originalu, ali se većina njenih karikatura nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu. Godinu dana pre smrti, 1971. godine, Beta je primila nagradu za životno delo.

Desa Glišić  (1911 – 1991) – prva karikaturistkinja u Jugoslaviji

Dara Nijagara, Perka Farmerka i Cica Mica samo su neke od poznatih junakinja koje su izašle iz crtačkog pera Desanke Dese Glišić. Oskudno obučene, ali ne i vulgarne, veoma brzo su privukle pažnju javnosti i podelile istu na one koji jedva čekaju novi strip i kritičare koji su Desine ilustracije smatrali previše slobodnim. Desa je završila umetničku školu u klasi profesora Milana Milovanovića, dok je Beta Vukanović zaslužna za njenu slikarsku veštinu. Na samom početku svoje karijere, Desa je oslikavala klasične slikarske motive, poput prirode i portreta, ali ubrzo počinje da se bavi karikaturom i svoj prvi rad prodaje 1931. godine na studentskoj izložbi. Tri godine kasnije, Desa će dobiti i prvi posao karikaturistkinje u „Trgovačkom glasniku“, a nedugo zatim svoje mesto pronaći će u „Vremenu“. Tu se, međutim, nije dugo zadržala jer je okarakterisana kao previše „napredna“, zbog čega je dobila otkaz, da bi nakon toga postala deo redakcije „Ošišanog ježa“. Njene junakinje predstavljale su moderne žene, te se na njima mogu uočiti promene u načinu odevanja, ali i društvene okolnosti u kojima je Desa stvarala. Prilikom poseta Beogradu, Desi su pozirali i Nil Armstrong i Če Gevara.

Ime Dese Glišić našlo se, uz još dva ženska imena, u monografiji „Dva veka srpskog novinarstva“.

Soja Jovanović (1922 – 2002) – prva srpska rediteljka

Sofija Soja Jovanović bila je prva žena koja se bavila režiserskim poslom u pozorištu i na filmu. Tokom perioda stvaranja, režirala je 50 predstava, 23 igrana filma, TV drame i serije, ali i radio-drame i lutkarske predstave. Smatra se da je njena režija Sumnjivog lica u Akademskom pozorištu 1947. godine bila prvo moderno tumačenje Nušića. Soja je i autorka prvog jugoslovenskog dugometražnog filma u boji – „Pop Ćira i pop Spira“ iz1957. godine, a novine su često prenosile izveštaj u kome su Soju potpisivale kao muškog autora, jer je za to vreme bilo nezamislivo da film režira žena. Njena drama „Izvinjavamo se, mnogo se izvinjavamo“ iz 1976. godine proglašena je najboljom TV dramom u prvih 35 godina postojanja televizije, a mjuzikl „Neki to vole vruće“ u Sojinoj režiji bio je jedan od najizvođenijih.  Soja je i jedna od osnivača „Nušićijade“, festivala komedije koji se od 1967. godine tradicionalno održava u Ivanjici. Njen lik nalazio se na poštanskoj marki iz 2005. godine, a plato na Vračaru danas nosi njeno ime.

Ljubica Marić (1909 – 2003) – prva srpska kompozitorka

Ljubica Marić je u svet muzike zakoračila svirajući violinu sa 11 godina, da bi ubrzo nakon toga krenula da se bavi komponovanjem. Niže razrede muzičke gimnazije završila je u Valjevu, gde je imala i prvi javni nastup. U Beogradu je 1929. godine diplomirala na dva odseka – violini i kompoziciji, a studije je potom nastavila u Pragu. Završila je i studije dirigovanja i tako postala prva žena koja je dirigovala Simfonijskim orkestrom Češkog radija i jedna od prvih dirigentkinja u Evropi. Poznata je i po tome što je prva uvela crkvenu i srednjevekovnu melodiju u neliturgijsko delo. Bila je prvo dopisna, a zatim i redovna članica Srpske akademije nauka i umetnosti. Dobitnica je brojnih nagrada, kao što su: Nagrada Savezne vlade 1949. godine; Oktobarska nagrada 1957. godine; Sedmojulska nagrada 1965. godine, ali i Oktobarska nagrada za životno delo, 1996. godine. Stvarala je, takođe, i likovne radove, ali je pisala i filozofsku poeziju. Sva svoja dela posvetila je majci.

Tagovi:

Preporučeni tekstovi

Pratite nas na:

0 Comments

Submit a Comment

Vaša email adresa neće biti objavljena. Obavezna polja su označena sa *